نکاتی درباره نقد، اهداف و اصول آن

آن چه در زیر می آید تنها بازگوی دیدگاه تری برت، استاد دانشگاه ایالتی اوهایو و نویسنده و منتقد هنری است که در جامعه هنری ایران نیز شخصیتی شناخته شده است.

تری برت در کتاب نقد هنر خود به مسایل سیاسی و قابل توجهی در حیطه نقد آثار تجسمی می پردازد. از جمله نکاتی که از نخستین صفحه کتاب مورد تأیید قرار می گیرد مسیله فرض اولیه منتقد در قبال عمل نقد است: منتقد غالباً هنگامی به سراغ نقد اثر می رود که نسبت به آن عشق و علاقه ای داشته باشد، آن اثر او را برانگیخته باشد به گونه ای که راغب شود در مورد آن بنویسد.

در اکثر موارد، قضاوت منتقدان نسبت به آثاری که مورد توجه آن ها است مثبت می باشد و برخلاف آن چه که به اشتباه از اصطلاح نقد برمی آید و این برداشت در جامعه ما هم چنان رواج زیادی دارد نقد هنری کوششی مثبت است به دور از ذهنیت منفی و تخریب کننده.(1)

تری برت در حین برشمردن مراحل نقد (توصیف، تأویل، داوری) می کوشد ماهیت نقد را با مرور دیدگاه های نظریه پردازان و منتقدان صاحب نام معاصر آشکار سازد. شاید اشاره به اصول تأویل، در این مختصر کفایت کند. مرحله تأویل در نقد هنر که می توان آن را مهم ترین بخش نقد دانست در نظر برت واجد این اصول است که به رغم سادگی، بادقت و حساسیت زیادی صورت بندی شده است:

▪ اثر هنری همواره درباره چیزی است، در نتیجه قابلیت تأویل و تفسیر را دارد.

▪ تأویل، استدلالی متقاعد کننده است. در واقع استدلال های منتقد باید چنان باشد که بتواند مخاطب را متقاعد کند و او را راغب سازد که به اثر آن گونه بنگرد که منتقد دیده است.

▪ برخی تأویل ها از برخی دیگر بهتراند، چرا که بر اساس استدلال و مدارک منطقی تر و قوی تر بنا شده اند و کمتر ذهنی (یعنی فاقد استدلال معین) و به دور از تنگ نظری اند.

▪ تأویل های خوب، بیشتر از اثر هنری سخن می گویند تا شخص منتقد. منتقدها باید به خوانندگان نشان دهند که تأویل آن ها بر آن چیزی دلالت می کند که همه ما از خود اثر هنری دریافت می کنیم. اگر ما قادر به ارتباط تأویل منتقد بر اثر هنری نباشیم. آن تأویل بسیار وهمی خواهد بود و فاقد روشنگری و ارزش لازم.

▪ احساس منتقد نسبت به اثر، راهنمایی است برای تأویل. واکنش به اثر هنری همان قدر در بر دارنده ی احساس است که منطق. وجه حسی باید با وجه منطقی و استدلالی بیامیزد تا منتقد در معرض خطر ذهن گرایی بی ارتباط با اثر قرار نگیرد.

▪ نسبت به یک اثر هنری، تأویل های متفاوت، رقیب و متضادی می تواند وجود داشته باشد هر چند که به رغم پذیرش تنوع تأویل ، شاید نتوان تمامی تأویل های متضاد درباره یک اثر را پذیرفت.

▪ تأویل ها غالباً بر پایه یک جهان نگری و یک نظریه هنری بنا شده اند. ما همگی با مفروضات کمابیش مشخصی نسبت به هستی و هنر به جهان می نگریم. برخی منتقدان با جهان بینی و نظریه زیبایی شناسی واضحی به تأویل اثر می پردازند و برخی دیگر مس

▪ تأویل ها را نمی توان مطلقاً صحیح خواند، بلکه می توان آن ها را کمابیش منطقی، متقاعد کننده، روشنی بخش و اطلاع رسان دانست.

▪ انسجام متن نوشتار، انطباق آن با اثر هنری و نگاه همه جانبه به اثر می تواند معیار قضاوت برای تأویل ها باشد. منسجم بودن متن، معیار مستقل از اثر و مربوط به منطق درونی متن تأویل است. متن باید با اثر مطابقت داشته باشد و همه ابعاد آن را مدنظر قرار دهد. تأویلی که وجه های مختلف یک اثر را در نظر نمی گیرد قابل تردید است.

▪ اثر هنری ضرورتاً درباره ی آن چه هنرمند می خواهد آن اثر باشد نیست. معنای اثر هنری نباید به نیت هنرمند محدود شود.

▪ منتقد نباید نقش سخنگوی هنرمند را بازی کند.

▪ تأویل باید بر نکات مثبت و موفق تأکید کند تا بر نقاط ضعف آن. این اصل مبتنی بر قاعده بازی منصفانه، مناعت طبع و احترام به جدیت کار روشنفکرانه است.

▪ هر هنری تا حدودی حاکی دنیایی است که از آن برآمده است. طرح رابطه هنرمند با زندگی (ضمینه فرهنگی - اجتماعی - تاریخی) به تأویل و درک همه جانبه تر اثر کمک می کند.

▪ هر اثر هنری تا حدی درباره دیگر آثار هنری است. اثر هنری از خلأ زاده نمی شود و به طور مستقیم یا نامستقیم به آثار هنرمند دیگر مرتبط است.

▪ هیچ تأویلی وجود ندارد که بتواند معنای یک اثر هنری را کامل کند. هدف تأویل نباید به دست دادن معنایی فراگیر و پایان دهنده از اثر باشد.

▪ معنای اثر هنری می تواند از آن چه مخاطب آن را حایز اهمیت می خواند متفاوت باشد. در واقع تعبیرهای شخصی قابل تعمیم نیستند.

▪ تأویل در نهایت کوششی اجتماعی است و جامعه بالاخره آن را تصحیح و تعدیل می کند. جامعه هنری، در طول زمان موجب اصلاح تأویل های غیرمنصفانه و وسعت بخشیدن به نگاه های چندبعدی می شود.

▪ تأویل خوب ما را ترغیب می کند تا خودمان بتوانیم ببینیم و به تأویل ادامه دهیم.

نزدیکی با خوانندگان نقد و مشارکت دادن آن ها در مکالمه تأویل به جای مسدود کردن بحث با صدور احکام متعصبانه از اهداف تأویل خوب است.(2)

 

به نقل از سایت
 http://www.artbirjand.ir