نقش وسایل نوین ارتباط جمعی ،در توسعه تفکر وآموزه های قرآنی در عصرتمدن بشری امروز

نقش وسایل نوین ارتباط جمعی ،در توسعه تفکر وآموزه های قرآنی در عصرتمدن بشری امروز

نویسنده: موسی کاظم زاده( پژوهشگر حوزه فرهنگ ، دین و رسانه )‏

چکیده : ‏
جهان، با ورود به عصر رسانه‏ها و شکل‏گیرى جامعه اطلاعاتى، دوران جدیدى را آغاز کرده است . درنظام نوین جهانى‏ ما در عصر رسانه ها زندگی می کنیم؛ عصری که در آن رسانه های گروهی جزء جدایی ناپذیر زندگی ما هستند.آنچه که رسانه ها به عنوان اطلاعات به ما انتقال می دهند، به اشکال مختلف در نحوه زندگی، اندیشه و احساسات ما و حتی فرزندان ماتعیین کننده است. اما، اینها دلیل نمی شود که ما برده و اسیر این رسانه های گروهی شویم.خواست خداوند این است که ما انسانها آزاده و خوشبخت باشیم . او مارا آزاد آفریده است . ما باید این نعمت الهی را حفظ کنیم و برای حفظ این نعمت باید خود و زندگی خود را از زیر نفوذ و تاثیرات منفی و سوء این رسانه ها خارج سازیم.ما نباید اجازه دهیم که آنها با شستشوی ذهنی ، کنترل زندگی مارا بدست گیرند و شخصیت ما را بر اساس استانداردهای مورد نظر خود پرورش دهند؛ شخصیت ما باید مستقل باشد نه این که مانند یک رباط از قبل برنامه ریزی شده باشد. ‏
در میان کتب آسمانى، هیچ کتابى همچون قرآن، انسان‏ها را دعوت به آزادوخوشبخت زیستن ، بهره مندی از تمامی نعمت الهی ، گفت‏وگو و مفاهمه نکرده است و اسلام به عنوان کاملترین و جامع‏ترین دین الهى  شفاف ترین حق و حقوق، خوشبختى و رستگارى انسانها را در قرآن بیان کرده است و در آیات متعددى به این موضوع پرداخته است.قرآن کتابى است که در تمام شئون انسان؛ از مبدأ و معاد و خلق و ایجاد، در باره فضایل اخلاقى و عمومى‌انسان نظر دارد، قوانین اجتماعى و فردى حاکم بر نوع انسان را به وضوح بیان کرده و هیچ مطلب  کوچک و بزرگی  از نظرش مخفى نمانده است. متأسفانه باید این واقعیت تلخ را بپذیریم که هنوز توجه به قرآن در جامعه ما یک امر عمومى‌نشده و قرآن همچنان در مهجوریت است. این کتاب مقدس براى ما به کتابى تبدیل شده که تنها در بعضى اماکن یا مراسم چون سر سفره عقد، مراسم عزا، موقع سفر، اسباب کشى، استخاره و...استفاده مى‌شود؛ انسان، نیازمند ارتباط مستقیم با آفریننده و هستى‏بخش خود است. این ارتباط اگر چه از طریق مناجات و رازگویى درونى و قلبى انجام مى‏گیرد، اما دسترسى به کلمات خود خداوند، بسیار لذت‏بخش و اطمینان‏آور است؛ این ویژگى، به طور کامل، تنها براى قرآن مجید باقى مانده است و هیچ کتاب آسمانى دیگرى چنین جایگاهى ندارد.  انسان نیازمند قانونى مدون از سوى خداوند و مرشد و مرادى جاودان است تا از سبیل به صراط مستقیم دست یازد و از گزند وسوسه‏هاى درونى و بیرونى در امان بماند. قرآن کتاب هدایت انسان به سوى رستگارى و رستن از بندهاى جاهلیت کهن و مدرن است؛ «الم، ذالک الکتاب لا ریب فیه هدى للمتقین». قرآن کریم، سفره گسترده فیض الهى و کلام نورانى پروردگار انسان و جهان است. این منشور آسمانى، معیار و محک درستى و نادرستى اندیشه ها، احکام و رفتار به شمار مى آید و هر چه با رهنمودهاى آن ناهماهنگ باشد، فاقد ارزش و اعتبار است. از آنجا که براى شناخت درست از نادرست در هر موضوعى به «معیار» و «میزان» نیاز است، رجوع به این کتاب الهى در هر زمینه، به ویژه اخلاق و خودسازى و هنجارهاى رفتارى یک ضرورت است.این سند نبوت و معجزه جاوید حضرت رسول صلى الله علیه وآله وسلم در صورتى مى تواند در زندگى و اخلاق فردى و اجتماعى ما تأثیرگذار باشد که «امامت قرآن» را بپذیریم; به هدایت آن گردن بنهیم و آن را به عنوان «الگو» قبول و خود را به آن عرضه کنیم و ارزیابى اخلاق و عمل خویش را با این «میزان» انجام دهیم. ‏
احتمالا رساترین واژه‏اى که مى‏تواند موقعیت جهان را با ظهور اصلى‏ترین دستاورد انقلاب انفورماتیک، یعنى ابرشاهراه اطلاعاتى،  تبیین کند، هما ن تفکر واندیشیدن در آموزه های قرآن است .‏
‏  قرآن کلام خداست و بارقه‌های امیدبخش آن دررگ عالم جاری است، سخن از فیروزة کلامی است که برخاسته از حنجرة ملکوت سموات و خود نشانه‌ای از حقایق و کمالات است. کلامی‌جوشیده از چشمه‌سار آفرینش و متصل به دریای حقیقت که ما در این شوره زار دنیا به تکاپوی آن بسر می‌بریم.یکی از اصول برتری قرآن همین است که مستقیماً از جانب خدا و توسط فرشته وحی الهی بر قلب پاک رسول خدا (ص) نازل شده و کلام خداست که تا کنون نیز خدشه و تحریفی در آن ایجاد نشده است. «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون (سورة حجر آیة 9) و نیز از آن جهت که برنامة کامل سعادت بشری و راه هدایت انسانهاست و نیز از جهات دیگر بر سایر کتب آسمانی دیگر برتری دارد. برهمین اساس درمیان پیروان سایر ادیان نیز از احترام خاصی برخورداراست. علاوه برآن قرآن، دارای ظاهری زیبا و در عین حال معانی ژرف و عمیقی دارد.وسرچشمه‌های علوم عالم درآن نهفته و از حقایق ناگفته وکنه عالم برخوردار است. درواقع روح و معنای وسیع آن درقالب کلمات یک کتاب نمی گنجد بلکه فراتر از قالب الفاظ است. دنیایى که ما در آن به سر مى بریم، دنیاى علل و پدیده هاست و هر چیز در پى سببى رخ مى دهد. از دیدگاه قرآن پشت صحنه همه این اسباب، و سبب ساز اصلى خداست. همه چیز به دست اوست. به همین دلیل مى تواند راه هاى ناشناخته اى را بنمایاند و در مشکلات، و آنجا که همه درها بسته است درى از رحمت خود را به روى بنده اش بگشاید. خداوند راه باز شدن این درها را در تقواى خود معرفى مى کند دورى از حرام و فراتر نرفتن از خط قرمزهاى الهى و انجام دستورات اواست.اسباب مادى و ظاهرى گاه انسان را به هدف مى رسانند و گاه او را در میانه راه رها مى کنند. بر اساس آموزه قرآن، تنها خداست که بر همه چیز احاطه دارد و بر هر کار تواناست. از این رو، کسى که خدا را وکیل خود در کارهایش قرار دهد و چشم امید از دیگران بردارد، هیچ گاه تنها نمى ماند. چنین فردى از زندان تعلق به اسباب ظاهرى رهیده و افق نگاه خود را فراسوى ماده محدود قرار داده است .
دراین مقاله وتحقیق ضمن بررسی محورهای نقش رسانه ها در گسترش فرهنگ آموزه های دینی وقرآنی ،نقش وجایگاه قرآن در تبلیغ و اخلاق رسانه ای ، نقش رسانه در توسعه تمدن بشری امروز ،نقش آموزه ها وتفکردینی وقرآن در توسعه جوامع وبهره گیری از تکنولوژی های جدید رسانه ای در ارایه موضوعات اسلامی و قرآنی وارایه راهکارها وچالشهای پیش روی آنهااین پژوهش با هدف مطالعه نقش وسایل نوین ارتباط جمعی ،درتوسعه و تبلیغ تفکر وآموزه های قرآنی درهدایت وتوسعه درست تمدن بشری صورت گرفت .
‏
کلید واژه ها : قرآن ، وسایل نوین ارتباط جمعی ، آموزه های قرآنی ، رسانه ها ، عصرتمدن بشری ،عصر ارتباطات ،اخلاق رسانه ای ، تبلیغات‏

مقدمه :‏
‏ ارتباط واژه ای است عربی به معنی پیوند دادن ، پیوستگی و رابطه همان فن انتقال اطلاعات ،افکارو رفتارهای انسانی از یک شخص به شخص دیگراست .انجمن بین المللی تحقیقات ارتباط جمعی منظور از ارتباط راروزنامه ها ، نشریات ، مجلات ، کتب، رادیو ، تلویزیون و سایر وسایل ارتباطی همانند تلگراف و کابلهای زیر دریایی می دادند. ‏
امروزه کارکردهای سه گانه وسایل ارتباط جمعی (خبری، آموزشی، تبلیغ و سرگرمی) نزد متخصصان امر، کارکردهای مختلف آن شناخته شده است که قابلیت های وسایل ارتباط جمعی در حوزه هایی فراتر از تبلیغ و سرگرمی نزد بسیاری از برنامه ریزان اجتماعی همچنان به صورت یک رازواره در پرده ای از ابهام قرار دارد.‏
این درحالی است که قرن 21 از سوی سازمان آموزشی علمی و فرهنگی ملل متحد به نام عصر اینترنت نام گذاری گردید . پدیده جهانی شدن و گسسته شدن مرزها بر اهمیت و ضرورت شناخت کارکردهای وسایل ارتباط جمعی و مخاطبان آن می افزاید. با توجه به پیچیدگی های بالای علوم اجتماعی و به ویژه دانش ارتباطات که ابعاد سیاسی ، اجتماعی  ،فرهنگی ،اقتصادی ، حقوقی ، فناوری و غیره را جملگی دربرمیگیرد تعداد نظرات در آن زیاد و تنوع دیدگاهها فراوان است . از سوی دیگر فعالیت ارتباطی بشر که از آغاز زیست جمعی و اجتماعی با او همراه بود دچار تحولات فراوان شده ودر هر عصر وزمانه به نوعی خاص جلوگر شده است . اینک که در هزاره سوم تمدن بشری وارد عصر ارتباطات و اطلاعات شده است بر توجه و اثربخشی علم ارتباطات افزوده شده است و یکی از مطرح ترین علوم در عرصه روابط بشری به حساب می آید . امروزه رسانه های جمعی و وسایل ارتباطی نقش مهمی در تمامی کشورها برعهده دارند . درک دنیای پیرامون و اطلاع از حوادث و رویدادها به خوبی تاثیرات وسایل ارتباط جمعی را برای ما روشن می سازد . در عصر جهانی شدن فرهنگ حالتی یکپارچه می یابد و در گذر زمان تغییر و تحولات زندگی بشر و پاسخگویی به نیازهای اساسی اندیشه ها و دانستنیها اهمیت وسایل ارتباط جمعی را محرز می نماید .
آگاه سازی جامعه و آموزش همگانی و توسعه مشارکت در پرتو رشد وشتاب روزافزون رسانه ها اهمیت فراوان دارد و نقش اطلاع رسانی به مردم وبالا بردن فهم و شعور سیاسی جامعه از اهم وظایف وسایل ارتباط جمعی است . در عصری که جهان پیوسته در حال کوچک شدن به سوی دهکده ای جهانی پیش می رود شناخت عملکرد و ماهیت رسانه ها برای احراز هویت فرهنگی و ارزشهای ملی نقش موثر و مفیدی دارد . در مجموع انسان موجودی اجتماعی می باشد و به طور انفرادی نمی تواند زندگی کند و همواره از انزوا بیزار بوده است . امروزه دانشمندان به روشنی اعلام می کنند که حتی انسان های اولیه و قارنشین هم به طور اجتماعی زندگی می کردند و گوشه گیری و عدم ارتباط با دیگران را نوعی بیماری روانی می دانند که سرچشمه بسیاری از اعمال غیر انسانی ودر نهایت به پوچی و حتی خودکشی فرد منجر می شود . حال این مسایل به نوعی در دین اسلام وقرآن مورد تاکیدقرار گرفته است به طوری که دین  اسلام به عنوان دین خاتم و منطبق با فطرت همه آدمیان، همه اصول اخلاقی یاد شده را مورد تاکید و تصریح قرار داده و آیات قرآن و احادیث و سیره رسول اکرم (ص) و ائمه اطهارعلیهم  السلام همگی مالامال از رهنمودهایی است که می تواند اصول حرفه ای رسانه ای اسلامی ووسایل نوین ارتباط جمعی شمرده شود. در تبییین اخلاق حرفه ای رسانه ای از دیدگاه اسلام بایستی به تفاوت ماهوی تعاریف، کارکردها و اصول پذیرفته شده در علم رسانه ها با مضامین و اصول اسلامی توجه نمودوهمچنین درآیات قرآنی است که انسانها با توسل به خداوند است که برایمان واعتقادشان افزوده خواهد شد .‏
‏... وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْراً؛هر کس از خدا پروا کند، [خدا] براى او راه بیرون شدنى قرار مى دهد، و از جایى که حسابش را نمى کند، به او روزى مى رساند، و هر کس بر خدا اعتماد کند او براى وى بس است. خدا فرمانش را به انجام رساننده است. به راستى خدا براى هر چیزى اندازه اى مقرّر کرده است. (سوره طلاق‏‎‏/ آیات ۲و ۳)‏

جهان ازنگاه قرآن
قرآن کتاب معجزه الهی است وپیام الهی است وبه عبارت دیگر مخاطبان پیام الهی در قرآن همه مردمانی هستند که صرف نظر از رنگ ،نژاد ،مذهب وملیت به یک زبان الهی سخن می گویند واین زبان الهی ،همان زبان علم ودانش است که می توان آن را از نشانه های وجود خداوند متعال برشمرد.یکی ازنشانه های عظمت وبزرگی قرآن دراین است که با پیشرفت علم ،صحت واعتبار آنچه بیش از 1400 سال پیش زمانی که غفلت وبی خبری براین کره خاکی سایه گسترانیده بود بیش از پیش برهمگان آشکار بود.امروزه محققان به این نتیجه دست یافته اند دیگر هیچ تردیدی برای انسانها وجود نخواهد داشت که آیات قرآن ،پیامی است ازخالق جهان هستی که هدف از نزول آن نجات جاودانی انسانها از غوطه ورشدن در دنیای مادی ودعوت به سوی حق تعالی بوده است. یافته های علمی نشان می دهد که این کتاب که سراسرنشانه الهی است ،نمی تواند1400 سال قدمت داشته باشد مگر اینکه هدیه ای از خالق انسانها باشد.خداوند به همه انسانها این توان راداده است که بتوانیم بدون اعمال نظر شخصی درباره آنچه در قرآن بیان شده است اندیشه کنیم وبراساس نتایج به دست آمده ازآن به وجود عظمت خداوند ایمان داشته باشیم. یکی از ویژگی های شگفت انگیز قرآن در این است که این کتاب ،1400 سال پیش نظریه های علمی جدیدی که امروزه دانشمندان مطرح می کنند را بیان کرده است .‏

 رسانه وفرهنگ آموزه های دینی و قرآنی
بی‌شک نقش وسایل ارتباط جمعی و رسانه‌های جهانی (‏Global Media‏) را نمی‌توان در عصری که به عصر انقلاب ارتباطات و اطلاعات  (‏Era of Communication and Information Revolution‏) معروف شده است، نادیده گرفت. پیشرفت فناوری و در راستای آن توسعه وسایل ارتباط جمعی با توجه به ارتباط مستقیم آن با مردم و تأثیرگذاری بر افکار عمومی، بیانگر اهمیت این وسایل در تمامی ابعاد جامعه جهانی است. امروزه بحث پیرامون روابط متقابل عناصر مختلف زندگی اجتماعی و تاثیرگذاری و تاثیرپذیری این حوزه های متفاوت، تقریبا در زمره امور بدیهی قلمداد می شود اما تبیین علمی ساز وکارهای اینگونه تعامل ها از جمله مهمترین وظایف و مباحث دانش های بشری به شمار می رود. پیچیدگی ماهیت و تنوع کارکرد وسایل ارتباط جمعی و همچنین گستردگی قلمرو موضوعی دانش ارتباطات یکی از مباحثی بوده است که همواره ذهن اندیشمندان این حوزه را به چالش کشیده است. تردیدی نیست که وسایل ارتباط جمعی به دلیل کارکردهای متعدد و نیز به دلیل خصلت ذاتی پدیده ارتباط، بخش عظیمی از حیات اجتماعی را تحت تاثیر قرار داده و با آنها در کنش متقابل است. اطلاعات و ارتباطات در عصر کنونی تاثیرات شگرف و بی مانندی پدید آورده اند. این تاثیرات به گونه‌ای مشخص در "صنایع اطلاعاتی و ارتباطی"، که به منظور مهار جریان اطلاعات و نیز استفاده هر چه بهتر از آن برای مقاصد گوناگون به وجود آمده، کاملاً مشهود است.
نوآوریها و اختراعات دانشمندان در دوران کنونی، حاصل همین تکنولوژیهای نوین جمع آوری، انباشت و اشاعه اطلاعات علمی و فنی است. در واقع این وسایل، اطلاعات را به منزله ماده خام، همچون یک کالای با ارزش برای تولید سایر فرآورده های صنعتی و علمی مبادله می کنند.
امروزه محققان معدودی درباره ارتباط نزدیک بین توسعه، فرهنگ و ارتباطات تردید دارند. بدون ارتباطات هیچ اطلاعاتی بین مردم منتشر نمی شود و بدون تفسیر اطلاعات هیچ کشف و هیچ اختراعی انجام نخواهد شد.تاثیر تکنولوژی های ارتباطی بر زندگی اجتماعی انسان ها، شاید در هیچ عرصه ای به قوت کمک گرفتن ازآموزه های دینی وقرآنی احساس نشود. در چنین نظامی نقش آموزه های دینی در جوار تکنولوژی ارتباطی جدید، تسهیل کننده ارتباط و عرضه اطلاعات، با توجه به توانمندی های هر یک از وسایل ارتباطی است.چون قرآن بزرگترین سرمایه بشریت است وانسانها با توسل به آیات قرآنی ومسایلی که دین اسلام برای کمال ،سعادت وخوشبختی ارایه کرده تا پیشرفت وکمال آنان را مهیا کند.‏
حال باتوجه به این نکات ،علم ارتباطات و رویکردهای نوین این دانش به جهان هستی ، ما شاهداین موضوع هستیم که باتوجه به نفوذ وگسترش تکنولوژی های نوین وسایل ارتباط جمعی ،دنیای امروزما انسانها همچون دهکده ای شده است که همه انسانها با همدیگر درارتباط هستند. در دنیای امروز تکنولوژی های ارتباطی، تمام عرصه های حیات اجتماعی را تحت سیطره خود درآورده اند. از دیدگاه جامعه شناسان، حضور رسانه ها در جوامع، شرایط ظهور و بروز تغییرات بسیار گسترده ای را فراهم می کند و از دیدگاه مدیریت استراتژیک، وجود این رسانه ها می تواند به عنوان فرصت و هم به عنوان تهدید تلقی شود، رسانه ها زمانی می توانند به عنوان فرصت تلقی شوند که بتوانند به درونی سازی آنها پرداخته و در چارچوب نیازها و مقتضیات اجتماعی از آنها بهره برداری کرد.
در غیراین صورت به انفعال کشاندن سایر نهادها به تدریج به طور تهدیدآمیزی، مبدل به چالش های مبهم می شوند. جمع بندی آنچه تاکنون گفته شد می تواند ما را به این نکته رهنمون کند که چرایی و چگونگی بهره برداری از رسانه های ارتباطی در امر آموزش در توسعه تفکر وآموزه های قرآنی  ، یکی از مشکلات مهمی است که ابعاد مختلف آن باید از دیدگاه های آموزشی ،ایجادتنوع دربرنامه سازی ها و ارتباطی مورد توجه و بررسی دست اندر کاران رسانه ها قرار گیرد.
به هر حال جامعه ماچه بخواهد و چه نخواهد از حضور و تاثیرپذیری از رسانه ها برکنار نمانده است. در همین راستا نظام ساختار جامعه ما به نوعی در برابر توسعه روزافزون تکنولوژی های ارتباطی و رسانه ها غافلگیر شده و به دلیل ساختار غیرقابل انعطاف خود، در برابر این رسانه ها کاملا منفعل بوده و نتوانسته استراتژی مناسب و فعالی را در قبال آنها انتخاب کند. این در حالی است که دشمنان اسلام وقرآن با تبلیغات گسترده می خواهند دین اسلام ومسلمانان را منزوی در جهان معرفی کنند که به لطف خداوندهنوز نتوانسته اند جلوپیشرفت اسلام وقرآن را بگیرند. حال مانیزبا توجه به این تهدیدات باید درمقابل این توطئه دشمنان با کمک فناوریهای نوین ارتباط جمعی باید درمقابل آنها بیستیم.متاسفانه هنوز در مورد استفاده از رسانه ها برای توسعه فرهنگ آموزه های دینی وقرآنی و آموزش استفاده ازآن ، مدیران سطوح عالی و متولیان امر آموزش ودست اندر کاران وسایل ارتباط جمعی کمتر شناختی ازاین مسئله داشته یا حداقل متقاعد نشده اند و تصمیم جدی دراین خصوص  کمتر دیده می شود و مشخص نیست که آیا اساسا استفاده از رسانه های ارتباطی در امرتوسعه آموزش فرهنگ آموزه های دینی وقرآنی باید صورت گیرد یا خیر؟ ‏

قرآن و اخلاق رسانه ای
اخلاق رسانه ای با ارزشها و هنجارها سروکار دارد، ارزشها و هنجارهایی که از درون فرهنگ جامعه و در جامعه اسلامی از درون فرهنگ اسلامی سر بر می آورد. لذا اخلاق رسانه ای اگر چه تابع اصول و قواعدی کلی و جهان شمول است اما به سبب ریشه گرفتن آن از مجموعه ارزشهای بطن جامعه می تواند از جامعه و فرهنگی به جامعه و فرهنگ دیگر متفاوت و متغیر باشد. از این رو تدوین اصول کلی اخلاق رسانه ای به سادگی تدوین قواعد کلی حقوق رسانه ها نیست و در هر فرهنگ و جامعه ای، تعاریف و محدوده های خاص خود را دارد. از دیگر کار کردهای خبررسانی و اطلاع رسانی در جامعه که در راستای مسؤولیت اجتماعی رسانه است پند آموزی و عبرت گیری مردم است که قرآن نیز بر آن تاکید می ورزد. در قرآن کریم داستان و خبر بسیاری از اقوام و ملل ذکر شده که به تعبیر قرآن هدف از بیان آنها عبرت و پند آموزی است: ”لقد کان فی قصصهم عبره لاولی الاباب...“.(یوسف، 111)”ان فی ذلک لعبره لاولی الابصار“.(آل عمران، 13) همچنین قرآن کریم پس از بیان اخبار اقوام گذشته در مواضع متعدد از عبارت فاعتبروا یا اولی الابصار استفاده می کند و از مردم می خواهد با توجه به آنچه گفته شده پند آموزی نموده آثار آن را در زندگی خود دخالت دهند. ارزشهای اخلاقی اسلام جزیره های جدا از هم نیستند . اسلام مجموعه ای به هم پیوسته از هنجارها و اصول و فلسفه هاست که هر یک مکمل دیگری است. برخلاف تصوری که در غرب از مفهوم و واژه دین وجود دارد اسلام دامنه کامل زندگی و تجربه بشری در سطوح خرد و کلان را در بر می گیرد و همانگونه که در سوره مائده آیه 3 آمده است:” امروز برایتان دین را کامل کردم“ اسلام شیوه زندگی و دین کامل است و در حقیقت فرهنگ جامعی است که شکل و الگوی فراگیر زندگی به شمار می رود.انسان مسلمان همواره مقید به حدود الهی است و مجاز نیست از آن حدود تخلف ورزد: ” اینها حدود الهی است پس متعرض آنها نشوید“(سوره بقره، آیه 229) و یا ” اینها حدود الهی است پس نزدیک آنها نشوید “(سوره بقره، آیه 187) حدود الهی مرزبندی ها و حوزه مشخص شده وظایف و بایدها و نبایدهای کلی است . اصل کلی در زندگی انسان مسلمان از خدا بودن و به سوی خدا رفتن است. ”الی الله مرجعکم جمیعاً“(سوره مائده، آیه 48) تمامی نیات و اعمال مسلمان بایستی در راستای دستورات خداوند و در جهت کسب رضایت پروردگار و منطبق با خواست خداوند باشد. از جمله این اعمال فرایند خبررسانی در رسانه های جامعه اسلامی است که آن هم در ذیل اصلی کلی به نام اصل انطباق با اوامر الهی قرار می گیرد. بنابراین ارتباط گر مسلمان هیچ گاه مانند یک ارتباط گر سکولار غربی خود را فارغ از همه چیز به جز خبر نمی بیند. ارتباط گر مسلمان خبر و خبررسانی را نیز در سایه تلاش برای کسب رضایت و تحقق خواست خداوند پی می گیرد. لذا در توصیف و تبیین اخلاق خبررسانی اسلامی بایستی به اصول کلی و نیز ارتباط تنگاتنگ گفتمانی تمامی این اصول با یکدیگر توجه و عنایت جدی داشت. سرفصل های کلی همچون حق مداری، عدالت، تقوا، اصلاح جامعه و.... همگی خطوط پیوند اصول و تاکیدات اخلاقی اسلام در امر خبررسانی ووسایل نوین ارتباط جمعی است و حلقه وصل رهنمودهای اخلاقی اسلام در قالب آیات قرآن کریم و تعالیم معصومین علیهم  السلام هستند، از جمله تاکیدات اسلام در این زمینه موارد ذیل قابل توجه است: ”قل امر ربی بالقسط“(اعراف، آیه 29) ای پیامبر به مردم بگو که پروردگارم به قسط و عدل دستور داده است. ”ان اکرمکم عندالله اتقیکم“(حجرات، آیه 13) بزرگوارترین شما نزد پروردگار با تقواترین شماست. ”الحق احق ان یتبع“(غررالحکم و دررالکلم 1/319) حقیقت بهترین چیزی است که سزد انسانی در پی آن باشد. و یا ”اصدق القول ما طابق الحق“(غررالحکم و دررالکلم 2/401) راست ترین گفتارها آن است که با حقیقت منطبق باشد. و یا ”خیرالامور ما اسفر عن الحق“(غررالحکم و دررالکلم 3/428) بهترین کارها تبیین حقیقت است. بدین سان خبررسانی اگر در راستای اصول اسلامی و در جهت روشن ساختن حقیقت باشد از جمله بهترین کارها در جامعه اسلامی است. ‏

قرآن و توسعه تمدن بشری ‏
اطلاعات و ارتباطات، در جامعه فراصنعتی کنونی عمده ترین معیار توسعه و پیشرفت اقتصادی و صنعتی محسوب می شوند. امروزه، نقش تکنولوژیهای نوین اطلاعات و ارتباطات در توسعه علمی و تحقیقاتی کشورها، بر کسی پوشیده نیست. در این زمینه، رابطهء میان "اطلاعات" و "ارتباطات" از اهمیتی خاص برخوردار است. بر اثر پیوند این دو با یکدیگر، اطلاعات این ماده خام و گرانبهای قرن حاضردر قالب نظامهای اطلاعاتی و ارتباطی قابل مصرف است. تمدن مجموعه‏اى از عناصر است که در راس آنها دین قرار دارد . تعامل و تفاعل میان عناصر تمدنى در طول تاریخ امرى بدیهى و انکارناپذیر است .باید اذعان‌ داشت‌ که‌ شرایط‌ حاکم‌ بر نظام‌ بین‌الملل، همواره‌ بستر فرهنگی‌ مناسب‌ برای‌ تفاهم‌ و تعامل‌ فرهنگها نیست‌ و شرایط‌ باید آن‌گونه‌ باشد که‌ مصالح‌ و منافع‌ همة‌ ملتها و تمدنهای‌ جهانی‌ به‌ صورت‌ یک‌ استراتژی‌ کلان‌ جهانی‌ مطمح‌ نظر دولتها قرار گیرد و همة‌ ملتها و دولتها ملزم‌ به‌ رعایت‌ پاره‌ای‌ اصول‌ انسانی‌ و قوانین‌ و مقررات‌ بشر دوستانه‌ باشند.امروزه با پیشرفت وسایل ارتباط جمعی و نزدیک ‌شدن کشورها به یکدیگر، اگر تمدنی گوشه‌گیری کند به معنای گوشه‌گیری سایر تمدنها نیست بلکه به معنای پذیرش بی‌قیدوشرط توسعه دیگر تمدنها خواهد بود. قطع ارتباط یک مدنیت با جهان خارج جامعه منزوی را فاقد خلاقیت، ابداع، بروز و ظهور می‌نماید. با توجه به مستندات ،آیات وروایتها اساسی‌ترین اصول توسعه وپیشرفت بین انسانها در قرآن و متن اسلام وجود دارد و ظهور اولیه تمدن اسلامی را در بعثت پیامبر(ص) می‌توان جستجو کرد. نخستین چارچوب فرهنگ ، توسعه وپیشرفت بین انسانها و تمدن اسلام، به‌صورت نظری، در غار حرا، بیان شد؛ جبرئیل از سوی خداوند به پیامبر(ص) امر کرد که کتاب هستی را بخواند و بشناسد. علم و معرفت اسلامی از خالق‌شناسی، انسان‌شناسی و مخلوق‌شناسی شروع می‌شود و بر تعقل و تفکر در قلمروهای چهارگانه ماوراءالطبیعه، طبیعت، نفس انسان و انسانهای دیگر (جامعه) به جای معلومات تقلیدی و تعبدی تاکید می‌کند، و درباره فنون و تکنیکهای استفاده از این عرصه‌ها ارشاد می‌نماید. سرانجام برای تنظیم رابطه انسان با چهار قلمرو مذکور، ضوابط خاصی را توصیه می‌فرماید.بنابراین‌ اصل‌ انسانها از هر نوع، گونه، نژاد، رنگ، زبان‌ و غیره‌ با یکدیگر برابرند.
‌‌این‌ اندیشه‌ نو در برابر اندیشه‌ کهنه‌ حاکم‌ بر عصر جاهلیت‌  که‌ اشراف‌ را برتر می‌دانست‌ و رأی‌ به‌ فضیلت‌ عرب‌ بر عجم‌ می‌داد و منادی‌ قومگرایی‌ بود  قرار گرفت.اسلام‌ برتری‌ انسانها را به‌ علم‌ و تقوای‌ ایشان‌ نسبت‌ داد و از انسان‌ حکیم‌ و کامل‌ به‌ عنوان‌ «خلیفة‌الله» یاد کرد.اسلام‌ وآموزه های قرآنی ونیزتوصیه ها دینی به‌ آزادی‌ انسانها و فسخ‌ برده‌داری‌ رأی‌ داد و با احترام‌ به‌ پیشگاه‌ زنان، از زنده‌ بگور کردن‌ دختران‌ ممانعت‌ به‌ عمل‌ آورد.اسلام‌ بر آزادی‌ ابراز عقاید تاکید کرد و به‌ مسلمانان‌ مژده‌ داد و آموخت‌ که‌ با تحمل‌ یکدیگر، همه‌ گفتمانها را بشنوند و بهترین‌ را برگزینند. « إِنَّ هذَاالقُرانَ یَهدِی لِلَّتیِ هِیَ أَقَومُ » همانا این قرآن (انسانرا) به استوارترین راه‌ها هدایت می‌کند قرآن نیز همانند کتب آسمانی ما قبل خود کتابی است از جانب خالق بی‌همتای هستی و زیر بنای تمدن اسلامی است . در طی قرون گذشته به جرأت می توان گفت هیچ کتابی از نظر عدم تحریف و کتابت صحیح به استواری قرآن نمی رسد . انس با قرآن مایه سعادت دنیا و آخرت است. قرآن کریم، جامع ترین و کامل ترین برنامه زندگی است که انس با آن مایه سعادت دنیا و آخرت است. انس با قرآن مقدمه عمل به دستورات الهی است، از این رو تدبر در آیات الهی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. اگر احکام و مبانی متعالی آیات الهی به صورت صحیح و کامل در جامعه پیاده شود، شاهد تحولات چشمگیر خواهیم بود. در اینصورت، مشکلات اجتماعی و ناهنجاری های اخلاقی در جامعه اسلامی مفهوم نخواهد داشت. باید قرآن را محدود به مجلس عزا و عروسی نکنیم، چراکه در شان آیات الهی نیست . ‏
‏ ولی خداوند متعال در سورة حجر می فرماید: « إِنّا نَحْنُ نَزَّلنا الذکّرَوَ إنّا لَهُ لَحافِظونَ» ما خود قرآن را نازل کردیم و محافظ آن خواهیم بود » و این کتاب آسمانی برای همة بشریت و در همة اعصار بوده و هر چه زمان سپری می شود حقایق زیادی از این کتاب آسمانی آشکار می گردد. چنانکه پیامبر اکرم (ص) می فرماید: « لَهُ نُجوم‏ٌ وَ عَلی' نُجومِهِ نُجوُمٌ لاتُحصی' عَجائبُهُ وَ 'لا تبلی' غَرائب]ه] فیهِ مُصابیعُ اٌلهُدی' وَ مَنازِلُ اٌلحِکمَهِ » .
« برای قرآن ستارگانی است و برای ستارگان آن ستارگانی دیگر‌. شگفتیهایش پایان نمی‌پذیرد و عجائبش کهنه نمی شود در آن چراغهای هدایت و منازل حکمت است ». (بحارالانوار، مجلسی محمد باقر )‏
قرآن جامع حقایق اولین وآخرین است .قرآن تجلی علم الهی است که در دسترس بندگان قرار گرفته ومثل قرآن مثل باران است یعنی نازل می شود وحیات به زندگی معنوی انسانها می دهد ومثل قرآن مثل دریاست همان طور که دریا عمق دارد قرآن هم عمق دارد.‏

تبلیغ و ارتباط از نگاه قرآن‏
گفتگو ، یکی از کاملترین و مؤثرترین شیوه‌های تبادل اطلاعات و برقراری ارتباط است.فعالیتهایی نظیر بازاریابی، چانه زنی، تبلیغات، جلسات مشورتی، معاملات و … به مدد عنصر گفتگو تحقق می‌یابند.قرآن کریم مهم‌ترین منبع استخراج شیوه‌های تبلیغ به شمار می‌رود؛ زیرا با شناخت مختصری از شأن نزول که نمایان‌گر شرایط، زمان و موقعیت نزول آیات قرآن است به خوبی می‌توان به شیوه‌های دعوت پی برد .به همین جهت تبلیغ به عنوان یکی از مهم‌ترین وظایف و مسئولیت‌هایی است که خداوند متعال به جهت تبیین و ابلاغ رسالت از علمای امت خود بر آن، عهد گرفته است. رسالتی که حضرت موسی(ع) را از خوف عدم انجام آن‌چنان مضطرب کرده که دست نیاز به درگاه الهی بلند کرده و می‌گوید: «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی (25) وَیَسِّرْ لِی أَمْرِی (26) وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِّن لِّسَانِی (27) یَفْقَهُوا قَوْلِی (28)» (سوره مبارکه طه). از سویی دیگر با نگاهی عمیق به آیات روشنگر قرآن کریم و هم‌چنین با سیری در تاریخ اسلام و حکومت پیامبر(ص) و دیگر پیشوایان اسلام به خوبی می‌توان تنوع و گوناگونی روش‌های تبلیغی را دریافت. با شناخت مفهوم آیات و بررسی احوال مخاطبان در هنگام نزول، طیف وسیعی از شیوه‌های قرآن برای اقناع مخاطبین جهت پیروی از دستورهای هدایت‌آفرین الهی نمودار می‌شود. خداوند متعال می‌فرماید: «ادْعُ إِلِى سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» (سوره مبارکه نحل، آیه شریفه 125).
گفت و گو و روابط یک فکر اصیل اسلامى است که آیات متعددى از قرآن کریم، به صورتهاى گوناگون بدان سفارش نموده است.
تاریخ اسلام، گفت و گوهاى فراوان پیامبر خاتم را با مشرکان و اهل کتاب و اقوام و قبائل و سران مختلف، بخوبى در حافظه اش سپرده است. گفت و گوهاى دینى و الهى از همان آغاز خلقت بین خداوند و ملائک و آدم ابوالبشر آغاز شده و در قالب پیام رسانى، ابلاغ و بلاغ رسولان و پیام آوران الهى، سنتى همیشگى در طول تاریخ بوده است.‏
برقرارى ارتباط افراد ودر میان ملت ها از دیدگاه قرآن بر اساس یک سرى اصول و پایه هایى استوار مى باشد. از آنجایى که در نخستین ارتباط میان انسان ها ذهنیت هاى افراد نسبت به همدیگر شکل مى گیرد شایسته است که فرد یا افراد برقرار کننده ارتباط توجه داشته باشند که یکى از شروط اساسى ارتباط، مجذوب نمودن طرف مقابل به گفتار نیکو و زیبا است؛ اگر فرد یا افراد در برقرار کردن نخستین ارتباط با مخاطب از حسن کلام و آراستگى ظاهرى برخوردار نباشند، در ادامه از برقرارى ارتباط و تأثیرگذارى بر مخاطب ناتوان خواهند ماند و فرد شنونده از توجه نمودن به کلام او خوددارى خواهد نمود، نیکویى و آراستگى کلام منحصر به ارتباط میان فردى نیست زیرا در دنیاى امروز از آنجایى که برقرارى ارتباط بیشتر از طریق رسانه ها صورت مى گیرد، قواعد مذکور در مورد رسانه ها و ارتبـاط جمعى نیز صادق خواهـد بود و این مسئله در روابط بین الملل از اهمیت بیشترى برخوردار مى باشد. به جهت این که یکى از هدف هاى اساسى ارتباط بین المللى تحت تأثیر قرار دادن ملت هاى دیگر و جذب آنها به ارزش ها و فرهنگ ملت برقرارکننده ارتباط مى باشد و این امر مهم دست یافتنى نیست مگر این که در مرحله اول دیگران را مجذوب گفتار و رفتار نیکوى خود نماید؛ گفتار نیکو برترى فرهنگى یک کشور و ملت را مى رساند که در قالب گفتمان فرهنگى قابل طرح مى باشد. خداوند در قرآن از گفتار نیکو به اخذ پیمان یاد مى کند و مى فرماید: « ... وَ قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْنًا؛. ... و با مردم به نیکویى سخن بگویید!» . جالب توجه این که گفتار نیکو را در زمره عبادت خدا، احسان با پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان، مساکین و برپا داشتن نماز و اداى زکات قرار مى دهد که حکایت از اهمیت و ارزش گفتار نیکو دارد.‏

قرآن و حقوق انسانها‏
عصر رنسانس, عصر جداانگارى علم و دین و تفکیک قلمروهاى آن دو است. یکى از مسائلى که در این عصر مورد توجه قرار گرفته مسأله حقوق انسان و علم حقوق و نسبت آن با دین و گزاره هاى دینى بود.
دین مبین اسلام از آنجا که تمامی ابعاد وجودی انسان و حیات اجتماعی را در بر می گیرد و ساز و کار ذی مطلوب و حیات حکیمانه و سعادتمندانه را تبیین می کند.تاریخچه حقوق بشر دوستانه دراسلام به عصر نبوت و نزول قرآن کریم مربوط می شود. آنهم در شبه جزیره عربستان و با شرائط بسیار اسفباری که بر آن محیط حاکم بود. اسلام آمد و بر تمام نابسامانیهاو ناهنجاریهای خشونت بار و وحشیانه پایان داد و خود نیز بعنوان پرچمدار رعایت شرائط و ضوابط نه تنها بر این قبیل اصول تأکید نمود بلکه بطور کامل رعایت و دستورات لازم را در این رابطه به پیروان خود ارائه نمود . در آموزه های اسلامی تأکید می شود که صرفاً وضع قواعد آمره راهگشا برای رسیدن به مطلوب نیست بلکه وجدان و ضمانتهای اخلاقی لازمست پشتوانه قرار گیرد و انسانها خود را از نظر معنوی مقید به انجام فرامین و فرائضی قرار دهند .اسلام اساس را بر عدالت در کلیه شئون و روابط انسانها قرار داده و از هر نوع خودکامگی و قلدری و اعمال خشونت آمیز و جنایتکارانه و نقض حقوق و حریم انسانها و یا انتقام گیری و کینه توزی منع نموده است . عدالت شاه بیت وضع احکام در نظام حقوقی اسلام است؛ عدالت را هدف بعثت انبیاء و مبنای تشکیل حکومت بر مبنای اراده الهی می داند. در فرهنگ اسلامی اصل براصلاح و تربیت انسانها و تهذیب نفوس و مجاهدت برای اصلاح انسانها وجوامع انسانی است.‏
‏ در مبانی اخلاقی و ارزشی اسلام عفو و اغماض و صنع جمیل و جدال احسن جایگاه بلند و رفیعی دارد و همواره اسلام توصیه دارد.نکته قابل توجه باتوجه به این آموزه های قرآنی  این است که امروزه نقش های گوناگونی برای ارتباط و وسایل ارتباط  بیان شده است . وسایل ارتباط جمعی به خاطر پتانسیل های سرعت و پراکندگی وسیع می تواند در جهت ایجاد اتحاد و پیوستگی بین اقوام گوناگون مردم روی کره زمین نقش کاملا فعالی را دارا باشد .تردیدی نیست که وسایل ارتباط جمعی به دلیل کارکردهای متعدد و نیز به دلیل خصلت ذاتی پدیده ارتباط، بخش عظیمی از حیات اجتماعی را تحت تاثیر قرار داده و با آنها در کنش متقابل است .درعصرامروزمدیران ودست اندر کاران وسایل ارتباط جمعی باید با کمک گرفتن ازآموزه های دینی وقرآنی ونیز ماهیت و تنوع کارکرد وسایل ارتباط جمعی و همچنین گستردگی قلمرو موضوعی دانش ارتباطات بهتر می توانند دررعایت وتوسعه حق وحقوق، خوشبختى و رستگارى انسانها درعصر تمدن بشری نقش ایفا بکنند .‏

موانع و چالشها ی نقش رسانه ها در توسعه تفکر دینی
امروزه نقش های گوناگونی برای ارتباط و وسایل ارتباط  بیان شده است اما همگی آنها را می توان به سه نوع نقش و نگرش تقسیم کرد .
۱- نقش منفی وسایل ارتباط جمعی : گروهی از متفکران و دانشمندان معتقدند که وسایل ارتباط جمعی وسیله های هستند در جهت تحکیم قدرت حکام و سرمایه داران .
۲- گروهی دیگر نقش وسایل ارتباط جمعی را به صورت منفعل می دانند و معتقداند که وسایل ارتباط جمعی تنها نقش خبررسانی برای دولت ها و نقش سرگرم سازی برای مردم را دارند .
۳- نقش فعال وسایل ارتباط جمعی : وسایل ارتباط جمعی به خاطر پتانسیل های سرعت و پراکندگی وسیع می تواند در جهت ایجاد اتحاد و پیوستگی بین اقوام گوناگون مردم روی کره زمین نقش کاملا فعالی را دارا باشد .‏
عدم فهم درست ازآموزه های دینی وقرآنی ، تفسیر غلط آیات قرآنی ،نبود تنوع وزیبایی خاص در تولید این برنامه ها ،تکراری بودن آنها ،تبلیغات وسیع دشمنان علیه اسلام در خصوص پیشرفت اسلام در جهان ،نبود تکنولوژی نوین رسانه ای ، عدم آشنایی کافی دست اندرکاران رسانه ها با علم ودانش آموزه های قرآنی ودینی ونبود تبلیغات شیوا ی جهانی از جمله چالشهای پیش رو رسانه ها در خصوص توسعه تفکر دینی وآموزه های قرآنی است. نکته قابل اشاره باتوجه به این نکات این گونه است که شرایط خاصی که به واسطه رشد فزاینده علم و تکنولوژی در دهه‌های پایانی هزاره دوم در عالم پدید آمده، ارتباط میان ملتها، اقوام، فرهنگها و تمدنها را چنان افزایش داده است که هرگونه مخالفت با امکان  تفکر،گفت‌وگووتوسعه تمدن بشری را به نوعی موضع‌گیری غیرمنطقی مبدل می‌سازد. ‏
کرامت آدم پس از تعلیم اسماء الهی و دریافت تعالیم حق محقق می‌شود. به‌گونه‌ای که خداوند فرشتگان را به کرنش و تعظیم وامی‌دارد (سوره بقره). خداوند به بشر توصیه کرده است نسبت به آنچه علم ندارد پافشاری نکند، زیرا چشم و گوش و قلب ما همه مورد سوال قرار می‌گیرند (اسراء/ 37 ــ 36). در سوره دهر می‌فرماید که ما بشر را آفریدیم و به او چشم و گوش دادیم تا راه را دریابد (دهر/ 3) و در جای دیگر می‌فرماید اگر فاسقی خبری داد، درباره آن تحقیق کن مبادا به‌خاطر عدم تحقیق به جمعی آسیب برسد (حجرات/ 63 ــ7) خداوند در قرآن درمورد اصل پذیرش وجود اختلاف در بین اقوام، ملل و زبانها تاکید می کند. خداوند در قرآن سوره حجرات می‌فرماید ما بشر را شعبه‌شعبه و قبیله‌قبیله آفریدیم، و وجود اختلاف بین رنگها و زبانهای مردم را از آیات خویش به حساب می‌آورد (روم/ 23ــ 3). بنابراین وجود تکثر در جامعه اسلامی پذیرفته شده است.
قرآن می‌فرماید: «ما هیچ قومی را عذاب نکردیم مگرآنکه قبل از آن پیامبرانی آنان را به حق دعوت کردند.» (اسراء/ 18ــ 17) و در جای دیگر می‌فرماید: «اگر مشرکان نیز از تو پناه بخواهند باید به آنها پناه داده شود تا کلام خدا را بشنوند.» پذیرش حکمیت و عقد معاهده و پایبندی به آن حتی برای دشمنان دین هم حاکی از لزوم توجه به اصل شناخت افراد و قبایل از یکدیگر است. قرآن معتقد است اگر خردورزی بر جامعه حاکم باشد، حتما تشخیص حق در رسیدن به راه درست به‌ویژه در کلیات امور امکان‌پذیر است. حفاظت از جان و مال و آبروی انسانها از حقوق اولیه هر فرد است و جامعه باید آن را محترم شمارد. وجود حکومت را امام‌علی(ع) برای هر جامعه‌ای اجتناب‌ناپذیر می‌داند (نهج‌البلاغه) و در این میان حکومت اسلامی براساس قانون و دین همه حدود را مشخص کرده است . " توسعه فرایندی است که به صورت خود به خودی صورت نمی گیرد بلکه در طی زمان و با برنامه ریزی های سنجیده و دقیق، و نه الزاماً سفت و سخت، به دست می آید. عوامل موثر در توسعه عبارتند از: دسترسی به اطلاعات علمی، آموزش و پرورش، سواد و فن آوری. کشورهای در حال توسعه می توانند در برنامه ریزی های توسعه، متناسب با خصوصیات و اهداف خود از تجارب مفید کشورهای پیشرفته استفاده کنند. در این بین کمک گرفتن از فرهنگ مسایل دینی اسلام وآموزه های قرآنی می تواند در توسعه فرهنگ، آموزش و پرورش، سواد و فن آوری نقش موثر داشته باشد. "‏

راهکارها
تردیدی نیست در عصر کنونی تحولات عظیمی در همه ابعاد زندگی انسانها و جوامع بشری به‌وجود آمده است. از جمله: تحول تمدن و واردشدن آن به مسیر پیشرفت و تکامل؛ بشر در آستانه سفرهای فضایی قرار گرفته‌ است، ازسوی‌دیگر در برخی از موضوعات از نظر ماهوی، کیفی، ویژگیهای داخلی یا ویژگیهای خارجی، یا تحول برخی از فرهنگها، سنتها و آداب و رسوم و برخی از عقاید و باورها تحولاتی رخ داده است. این تحولات سبب شدند که تحول مهمی در همه ابعاد زندگی جهانیان و روابط بشری پدید آید و انسانها را در هر کجای دنیا که زندگی می‌کنند، همانند یک خانواده مرتبط سازند. ازاین‌رو ضرورت روابط اجتماعی، علمی، فرهنگی، سیاسی، هنری، اقتصادی و حقوقی در عرصه‌های بین‌المللی و وجود مشکلات مشترک در سطح جوامع بشری، مصلحان و اندیشمندان را بر آن وامی‌دارد که آرمان تمدن سازنده و فراگیر را که از آرمانهای فراملتی، فراقومی، فراطایفه‌ای، فراقبیله‌ای، فرانژادی، فرارنگی و فرازبانی است در جوامع بشری محقق سازند. تحقق این پدیده آرزوی هر انسانی است. همه انسانها یک‌دل و یک‌زبان می‌گویند ای کاش این تمدن فراگیر بین جوامع پدید آید و موانع آن از بین برود تا جهانیان از زندگی مسالمت‌آمیز برخوردار شوند و از اختلافات، دشمنی‌ها و تمدن‌ستیزیها دور شوند.این تحول وتوسعه به وجود نمی آید مگرتوسل به آیات قرآنی وشیوه ای که دین اسلام برای سعادت بشریت تعریف کرده است.‏
آثار وسائل ارتباط جمعی بر جامعه را می توان به ایجاد انگیزه ها و نگرشهای مثبت و منفی در جامعه ،ایجاد و رشد رفتارهای مقبول و غیر مقبول اجتماعی ، افزایش یا کاهش مشروعیت های سیاسی حکومتها در دنیا وایجاد هماهنگی یا از هم گسیختگی فکری در جامعه و پی ریزی افکار عمومی اشاره کردکه پیامدهای آن در جوامع انسانی بصورت پیامدهای سیاسی دررشد و گسترش آگاهی های سیاسی ،ایجاد تحولات سیاسی در سطح گسترده ،رشد افکار عمومی ، توسعه سیاسی و کمک به ایجاد احزاب ،کمک به ایجاد یکپارچگی سیاسی و حرکت به سوی قانونمند شدن جوامع است وپیامدهای اجتماعی فرهنگی نیز به صورت حرکت بسوی جهانی واحد و یکپارچگی فرهنگی اجتماعی ،القاء فرهنگ های بیگانه یا مشترک در زمینه ها و سطوح مختلف اجتماعی فرهنگی ،کمک به تشکیل نهادهای مختلف اجتماعی و ایفای نقش در تغییرات فرهنگی اجتماعی جامعه ،ایجاد تغییر در مفاهیم و خرده فرهنگ های جامعه و جوامع به نفع فرهنگ قدرتمند تر، گسترش شهر نشینی و رشد جامعه مدنی وافزایش کمی و کیفی سطح تحصیلات آکادمیک و تغییر در طرز تلقی انسان نسبت به جهان می باشد و پیامدهای اقتصادی آن نیزتبدیل اقتصاد معیشی به اقتصاد بازار در واحد جامعه یعنی خانوار،کانالیزه کردن سلایق افراد در مسیر مورد نظر به جهت اهداف اقتصادی و تبلیغات اقتصادی خاص در جهت انتخاب کالاهای مورد نظرو گسترش مبادلات سودمند اقتصادی بین جوامع در سطح بین المللی می توان اشاره کرد .
این درحالی است مدیران ودست اندر کاران وسایل ارتباط جمعی با کمک گرفتن از آثاروپیامدهای وسائل ارتباط جمعی بر جامعه وبه خصوص از تفکر وآموزه های قرآنی بیشتربه اهداف عالی ،توسعه ،کمال وپیشرفت عصرخویش دست مییابند.چراکه قرآن کریم که از منظر ما مسلمانان عالی‌ترین منبع تعالیم اخلاقی است، به اصولی مانند فرهنگ همبستگی و عدالت اجتماعی و اقتصادی، فرهنگ عدم خشونت، فرهنگ تساهل و راستگویی و فرهنگ حقوق مساوی برای جمیع انسانها احترام می‌گذارد و در بسیاری از موارد خود را وسیله‌ای جهت آزادی انسان از زنجیر سنتهای پوچ قدرتمداریهای سیاسی، اقتصادی، قبیله‌پرستی، نژادپرستی و آنچه مانع رسیدن آدمی به سرمنزل مقصود است، معرفی می‌کند. این منزل و مقصد همان است که در سوره نجم (آیه 42) وعده داده شده است «و ان الی ربک المنتهی»‏
پیشنهاد اسلام برای اخلاق جهانی مبتنی بر اصولی است که به «اصول حکمت» و در مورد دیگر به «راه راست» خدا معرفی شده است. ازسوی‌دیگر مکتب حقوق طبیعی بر همین مبنای اخلاق فطری استوار است و ادیان بزرگ الهی با طرح و احیای اصول و ارزشهای اخلاقی می‌توانند موجبات تفاهم و هم‌سنخی تمدنها را فراهم و از این رهگذر از سویی خدمت بزرگی به صلح و آرامش جهانی کنند و ازسوی‌دیگر مهارکننده سرکشی و طغیان قدرت شوند. قرآن می‌فرماید: اکراه و اجباری در دین نیست، حق از باطل بازشناسی شده است (بقره/ 253)، تو حق را از جانب پروردگارت بگو، آن کس که خواهد می‌گرود و آنکه نخواهد کافر می‌شود (کهف/ 29، 18) و در جای دیگر قرآن می‌فرماید: ای پیامبر تو هرکس را بخواهی نمی‌توانی هدایت کنی، هدایت دست خداست (قصص/ 56/ 28). در روایت است که فرمود: بنده غیر مباش، همانا خداوند تو را آزاده آفریده است. در نظام اسلامی اعتقاد بر این است که مردم به‌ذاته خوب‌اند. پاکی فطرت در انسانها اصل است. تمدن‌ اسلامی‌ براساس‌ کلام‌ وحی‌ بر مبنای‌ اصول‌ غیرقابل‌ عدول‌ یکتاپرستی، رسالت‌ الهی‌ حضرت‌ محمد(ص) و معاد، شکل‌ گرفته‌ است ویکتاپرستی‌ اسلامی‌ حکم‌ به‌ بطالت‌ بت‌پرستی‌ و کلیة‌ تبعات‌ آن‌ می‌دهد.
معاد که‌ به‌ نوعی، عدالت‌ فرااجتماعی‌ و الهی‌ را تداعی‌ می‌کند، ضمن‌ تفهیم‌ و توجیه‌ انسانها به‌ منظور رعایت‌ قانونمندیهای‌ اجتماعی، پادافره‌ محکمه‌ الهی‌ را به‌ عنوان‌ یگانه‌ مرجع‌ نهایی‌ و صحیح‌ تشخیص‌ سره‌ از ناسره‌ مقابل‌ انسان‌ می‌گذارد.
‌‌در آیات‌ قرآنی‌ که‌ از طریق‌ رسالت‌ الهی‌ نبی‌اکرم(ص) به‌ مسلمانان‌ ابلاغ‌ شده‌ است‌ چند نکته‌ مهم‌ در مقام‌ زیربنای‌ تحکیم‌ تمدن‌ اسلامی‌ تاکید شده‌ است. اگردست اندرکاران وسایل ارتباط جمعی برنامه های باکمک گرفتن ازآموزه های قرآنی ودینی ،خود را با خواست، نیاز و فرهنگ مخاطبان محلی هماهنگی نمایند و آنچه اصولاً اینگونه ارتباطات حالت دوسویه به خود بگیرند و اگر موانع خودگردانی وسایل ارتباط جمعی جماعتی را بتوان از سر راه برداشت می توان در کنار شبکه های اطلاعاتی و ارتباطاتی، ماهواره های جهانی، صداهای بومی را نیز به گوش مخاطبان رساند و فرصت گزینش پیام مناسب را برای آنان فراهم نمود.‏

نتیجه گیری :‏
امروزه وسایل ارتباط جمعی (رادیو،سینما، تلویزیون و مطبوعات و ...) با انتقال اطلاعات و دانشهای جدید و تبادل افکار و عقاید عمومی در راه پیشرفت و توسعه فرهنگ و تمدن بشری نقش اساسی بر عهده دارند، عصر ما عصر ماهواره ها و کامپیوترهاست عصر تسلط بشر بر زمان و مکان، زمین و جهان است. امروز همه چیز در شرف تغییر و تحول قرار دارد و این تغییر همه اقشار را در بر می گیرد چه در شهر و چه در روستا و در این راه نمی توان از نقش وسایل ارتباط جمعی در این تحولات چشم پوشید.
اکنون دیگر بدون اطلاع از وقایع روزمره و بدون استفاده از وسایل ارتباط جمعی نمی توان زندگی کرد، زیرا انسانها امروز تنهابا کمک گرفتن ازآموزه های قرآنی ودینی و به واسطه این وسایل ارتباط جمعی نوین است که می تواند مراحل رشد و تکامل مادی و معنوی خویش را طی کنند. بسیاری از محققان مربوط به مسایل توسعه کشورهای جهان سوم معتقدند که با استفاده صحیح از وسایل ارتباط جمعی می توان با فقر و بی سوادی به مبارزه برخاست و همچنین با آموزش فنون و روشهای نوین در اشکال اطلاعات و آگاهی‌ها در زمینه های گوناگون اعم ازصنعت، خدمات ، کشاورزی، باغداری، دامداری و .... بر میزان تولیدات گوناگون در شهر و روستا افزود.‏
در جامعه مدرن امروز که هیچ چیز پایانی ندارد، جنگ رسانه‌ای و روانی به عنوان کارآمدترین و قوی‌ترین سلاح‌ها با امواجی از مفاهیم فرهنگ سلطه به کار گرفته می‌شود و با فرو کشیدن انسان‌ها زیر امواجی از مفاهیمی که از نحوه نگرش و اندیشه هر سرزمینی ریشه گرفته است، انسان‌هایی سلطه‌پذیر می‌پرورد. در تاثیر رسانه‌های این عصر، انسان ‌اسیر زندانی بدون حصار است. همین چند دهه پیش بود که مک لوهان، ‌محقق رسانه و ارتباط پیش‌بینی کرد که جنگ‌های آینده با تسلیحات جنگی و در میدان‌های نبرد رخ نخواهند داد.‌ جنگ‌ها با تصوراتی که رسانه‌های جمعی به مردم القاء می‌کنند، آغاز می‌شود. در سناریوی ارتباط رسانه‌ای مدرن، انسان‌ها توده‌هایی بی‌شکل و مخاطبان ناتوانی‌ هستند که تنها برای شنیدن و دیدن انتخاب شده‌اند. ذهن مخاطبان، در واقع وارد فرآیند مکانیسم توهم می‌شود. عادت به توهم ذهن به او می‌آموزد که می‌تواند خوشبخت نباشد، اما دچار توهم خوشبختی باشد، می‌تواند آزاد نباشد و توهم آزادی داشته باشد. می‌تواند متفکر نباشد، اما توهم تفکر داشته باشد. امروز دیگر دنیای قابل رویت ما واقعیتی عینی نیست. ‌واقعیت ساخته و پرداخته می‌شود، ‌انسان را در اختیار می‌گیرد و در او رسوخ می‌کند. هجوم تصاویر، سلاح‌ها و سربازانی را می‌ماند که مرزهای تفکر، اندیشه و آمال مردم سرزمین‌ها را هدف می‌گیرند. رسانه‌ها ابزارهایی برای ایجاد کاهش ‌یا افزایش بحران و حتی گاه جنگاوری هستند.
تناقض‌گویی‌ها، بازی با کلام و تصاویر، درشت نما‌یی‌های ابهام‌آمیز، هجو روابط مشروع انسانی، هنر را  پرده‌ای برای پوشاندن حقیقت‌ها و واقعیت‌ها را در‌هاله‌ای از ابهام فرو می‌برد. ‏
ولی امروزه بعضی از انسانها با غرق شدن در حیات مادی و هوی و هوس نفسانی و غوطه ور شدن در دغدغه‌های عصر ماشینیزم به قصد جدا کردن حساب علم و دین از همدیگر هر چه بیشتر بر محجوریّت قرآن افزوده‌اند در حالیکه چهارده قرن از زمان نزول وحی بر پیامبر اکرم (ص) سپری گردیده است و پس از این زمان مدید بشری که در باب علم به پیشرفتهایی چشمگیر دست یافته است هنوز به سختی توانسته است پرده جهل از صورت اصول و قواعد متقن علمی منجمله بسیاری از مجهولات علوم سماوی و نجوم شناسی و فقهی و اجتماعی و اقتصادی بردارد موقعی که همان انسانها به قرآن رجوع می‌کنند در می‌یابند آن حقیقتی را که حالا آنها بدان دست یافته اند قرآن با صراحتی وصف ناپذیر چهارده قرن پیش هنگامی که در جزیرة العرب بیش از 17 نفر قادر به خواندن و نوشتن نبوده اند بیان فرموده است .
قرآن در آیات متعددى انسان را به تعقل، تدبر و اندیشه در جهان هستى فرا مىخواند; از او می خواهد که به وسیله نیروى عقل، منافع و مضار خویش را بشناسد و در جهت کمال و آزادى از هرگونه اسارتها، پلیدىها و گمراهىها قدم بردارد.‏
‏(سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَ وَ لَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلى کُلِّ شَیْء شَهِیدٌ);[19] به زودى آیات خود را در بیرون و درونشان به ایشان می نمایانیم، تا بر آنان آشکار شود که آن حق است. آیا کافى نیست که پروردگارت بر همه چیز گواه است.
(وَ فِی الْأَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِینَ وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلا تُبْصِرُونَ);[20] و در زمین مایه هاى عبرتى براى اهل یقین هست و نیز در وجودتان; آیا به چشم بصیرت نمی نگرید؟اسلام آیینى است که با شعار همزیستى مسالمت آمیز دعوت خویش را به جهانیان عرضه نمود. این آیین خطاب به اهل کتاب می گوید:
(قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا إِلى کَلِمَة سَواء بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ أَلاّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنّا مُسْلِمُونَ);[21] بگو اى اهل کتاب! بیایید تا بر سخنى که بین ما و شما یکسان است بایستیم که جز خداوند را نپرستیم و براى او هیچگونه شریکى نیاوریم و هیچ کس از ما دیگرى را به جاى خداوند به خدایى نگزیند; و اگر روی گردان شدند، بگویید: شاهد باشید که ما فرمانبرداریم.قرآن کریم هرگونه تفکر نژادپرستانه را محکوم نموده و همه انسانها را فرزند یک پدر و مادر و فاقد برترى نژادى، قومى و مذهبى می داند:
(یا أَیُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَر وَ أُنْثى وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ);[22] هان اى مردم! همانا شما را از یک مرد و یک زن آفریدیم و شما را به هیأت اقوام و قبایلى درآوردیم تا با یکدیگر انس و آشنایى یابید، بی گمان گرامی ترین شما نزد خداوند پرهیزگارترین شماست; همانا خداوند داناى آگاه است.
قرآن کریم به مسلمانان دستور اکید می دهد که با «جدال احسن» و «گفتوگوى مسالمت آمیز» با اهل کتاب سخن بگویند و روابط خود را براساس «اصول مشترک» قرار دهند:
(وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلاّ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِینَ ظَلَمُوا...)[23] و با اهل کتاب جز به شیوهاى که نیکوتر است مجادله نکنید، مگر کسانى از آنها که مرتکب ظلم و ستم شدهاند، و بگویید به آنچه بر ما و بر شما نازل شده ایمان آوردهایم و خداى ما و خداى شما یکى است و ما همه فرمانبردار اوییم.
قرآن کریم به حقوق اقلیت، اعتراف دارد. هیچ دینى همانند دین اسلام، ضامن آزادى اقلیتها و حافظ شرف و حقوق آنها نیست. اسلام عدالت اجتماعى کامل را در کشور اسلامى، نه تنها براى مسلمانان، که براى تمام ساکنان سرزمین خود، با وجود اختلاف مذهب، نژاد، زبان و رنگ تأمین می کند.
(لا یَنْهاکُمُ اللّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ);[24] خداوند شما را از کسانى که با شما در کار دین کارزار نکردهاند و شما را از خانه و کاشانه تان آواره نکرده اند، نهى نمی کند از اینکه در حقشان نیکى کنید و با آنان دادگرانه رفتار کنید، بی گمان خداوند دادگران را دوست دارد.
‌‌بهر حال‌ با طرح‌ این‌ نظریه‌ که: هیچ‌ فرهنگ‌ و تمدنی‌ را نمی‌شناسیم‌ که‌ از فرهنگ‌ و تمدن‌ همسایگان‌ خود متأثر نشده‌ باشد، به‌ این‌ مقوله‌ مهم‌ می‌پردازیم‌ که‌ پیامبر عظیم‌ الشأن‌ اسلام‌ به‌ استناد دستورات‌ وحی‌ و آیات‌ صریحی‌ چون: «هل‌ یستوی‌ الذین‌ یعلمون‌ و الذین‌ لا یعلمون» و «فبشر عبادی‌ الذین‌ یستمعون‌ القول‌ فیتبعون‌ احسنه» مسلمانان‌ را به‌ آموختن‌ علم‌ فراخواند، حتی‌ اگر در چین‌ باشد. از سوی‌ دیگر فتوحات‌ اعراب‌ در سرزمینهای‌ متمدن، از مدیترانه‌ تا هند و آسیای‌ مرکزی، ارزشها و غنائم‌ علمی‌ و فرهنگی‌ بسیاری‌ برای‌ مسلمانان‌ به‌ همراه‌ آورد. مسلمانان‌ از همه‌ سو به‌ فرهنگ‌ و تمدن‌ غنی‌ یونان‌ و آثار ارزشمند اخلاقی‌ کنفوسیوسی، بودایی‌ و زرتشتی، در چین‌ و هند و ایران‌ دست‌ یافتند. شهرهایی‌ چون‌ کوفه، بصره‌ و بغداد به‌ سرعت‌ برپا شد و به‌ صورت‌ مراکز مهم‌ گسترش‌ علوم‌ مختلف‌ درآمد.
باید اذعان‌ داشت‌ که‌ شرایط‌ حاکم‌ بر نظام‌ بین‌الملل، همواره‌ بستر فرهنگی‌ مناسب‌ برای‌ تفاهم‌ و تعامل‌ فرهنگها نیست‌ و شرایط‌ باید آن‌گونه‌ باشد که‌ مصالح‌ و منافع‌ همة‌ ملتها و تمدنهای‌ جهانی‌ به‌ صورت‌ یک‌ استراتژی‌ کلان‌ جهانی‌ مطمح‌ نظر دولتها قرار گیرد و همة‌ ملتها و دولتها ملزم‌ به‌ رعایت‌ پاره‌ای‌ اصول‌ انسانی‌ و قوانین‌ و مقررات‌ بشر دوستانه‌ باشند. اگر چه‌ می‌توان‌ به‌ وجود زمینه‌های‌ نسبتاً‌ امیدوارکننده‌ در عرصه‌ جهانی‌ و احساس‌ ضرورت‌ گفت‌وگو و تفاهم‌ وهمچنین توسعه تمدن بشری از سوی‌ اندیشمندان‌ و صاحب‌نظران‌ و خردمندان‌ توجه‌ جدی‌  شده است. ولی پیشنهاد می شودباتوجه به آموزه های دینی وباکمک نقش سریع وسایل ارتباط درتوسعه تمدن بشری امروز بهتر می توان به این اهداف رسید . امروزه کشورهای در حال توسعه و کشورهای عقب مانده جهت نیل به استانداردهای همه جانبه در کلیه امور ناچار ازاطلاع رسانی و بکارگیری وسایل ارتباط جمعی در نیل به توسعه متوازن و همگون می باشند.
بدون شکل وسایل ارتباط جمعی با پوسش وسیع مخاطبان در کلیه جوامع بیش از هر وسیله دیگری می توانند افکار عمومی را با نوآوریهای جدید و مفاهیم لازمه توسعه آشنا سازند . در این میان اطلاع رسانی صحیح و متناسب با مخاطبان در جهت ایجاد ارتباط موثر و تغییر رفتار آنان می تواند بسیار کارساز باشد.
‏
منابع وپی‌نوشت‌ها :‏
‏1- قرآن مجید
‏2- سیری درنهج‌البلاغه
3- علامه طباطبایی، المیزان
‏4- تفسیر نمونه، زیر نظر آیة الله ناصر مکارم شیرازی، دارالکتب الاسلامیة ، تهران
5- غلامحسین ابراهیمی دینانی، منطق و معرفت در نظر غزالی ،‌امیرکبیر
‏6- شهید صدر، محمد باقر، الاسس المنطقیه للاستقراء.
7- شهید مرتضی مطهری، توحید
‏8- مثنوی مولوی با تصحیح دکتر استعلامی
‏9- بحارالانوار جلد 89  مجلسی محمد باقر‏
‏10- فصلنامه پژوهش‌های قرآنی
‏11- مولانا، حمید، اخلاق حرفه ای
‏12- معین،محمد، فرهنگ فارسی
‏13- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار
‏14- گفتگوی تمدن ها ،دکتر موسی نجفی
15- قرآن و برخورد با اندیشه‌ها، حسین فرتاش‏
‏16- دین و گفت‏وگوى تمدن‏ها ، سیدمصطفى محقق داماد‏
‏17- نگاه قرآن به عقلانیت دین، محمد تقی فعالی
‏18 - الرسل و الرسول و الرساله، شهید محمد باقر صدر‏
‏19 - آلبرت آوی،‌سیر فلسفه در اروپا،‌ مترجم دکتر علی اصغر حلبی