جان مایه هویت انسان در نظر نظامی « عشق» است

به گزارش روابط عمومی حوزه هنری آذربایجان شرقی، در این نشست که با حضور پرشور علاقمندان به نظامی پژوهی برگزار گردید، اقبالی گفت: نظامی متفکّری آرمان گراست که شعر را در خدمت رهایی انسان از مدینه جاهله و دست یافتن به مدینه فاضله قرار داده است. پنج گنج، آیینة تمام نمای شخصیت نظامی است که شاعر در آن غیر از جذبه عشق و زهد، متوجه جلوه های گوناگون حیثیت و عظمت گوهر انسانی بوده است.

وی عنوان داشت: در خمسه نظامی انسان کامل گاه هویت دینی دارد، گاه حکیم است، و گاه انسان عاشقی است که عشق زمینی در او شکلی متعالی تری پیدا می کند، طوری که هویت عارفانه به او می بخشد. متحرکی است که همواره با جریانهایی ارتباط دارد؛ که مخاطب شان قرار می گیرد انسان دارای یک جنبخه فیزیکی و یک جنبه روحی است؛ لذا شناخت هویت انسانی هنگامی میسر خواهد بود که انسان در تمام موقعیتش و با تمام توان مندی هایش و در گستره عظیم چشم اندازهایش ادراک شود. دنیای شرق و غرب انسان واحد آمیخته شده از روح و ماده را به دو نیمه رقیب هم تقسیم کرده، طوری که غرب تلاش های دردناک روح خویش را با فرو رفتن در دنیای مادی فراموش می کند و شرق با برگزیدن روح و بد و پلشت دانستن ماده، در بینوایی و فلاکت به سر می برد. در حالی که هویت انسان تلفیقی از روح و ماده است و این هویت قابل تقسیم نیست.

وی اضافه نمود: در واقع برای پی بردن به هویت انسان در آثار نظامی باید به هویت دینی نظامی نظر بیفکنیم. و بینشی که نظامی نسبت به جهان اطراف دارد هویت انسان را در آثار او شکل داده است. به طوری که نظامی به عنوان متفکّری مسلمان و آگاه، برای ساختن جامعه آرمانی، به هر سه بعد وجود انسان یعنی اخلاق فردی و تزکیه نفس، حیات اجتماعی و تعامل با همنوعان و صفات معنوی و روحانی انسان توجه نشان داده است. شعر نظامی با وجود برخورداری از مایه های عقیدتی و دینی، عرفانی، اخلاقی،حکمی و زاهدانه و حتّی کلامی، می تواند بستر مناسبی برای چالش های انسان شناسی باشد؛ زیرا هویت های گوناگون ساخته ذهن شاعر که به دلیل فراوانی دانسته های وی کم هم نیستند، از یک سو در اثبات باورهای او و از سوی دیگر در شناساندن انسان آرمانی و جامعه ایده آل او مؤثّر واقع خواهند شد.

اقبالی تصریح کرد: در نظر نظامی انسان ها به علّت دو بعدی بودن وجودشان، هویتی خاکستری دارند که او با تغییرات محسوسی که در طی داستان در شخصیت ایشان ایجاد می کند، باعث می شود تا قهرمان به سوی کمال واقعی اش گام بردارد و هویت خاکستری اش به سپیدی بزند. شاعر هم چنین انسانی را که گرفتار دروغ و ریاست، دارای هویتی تیره تر می داند ؛ زیرا نقطه های سیاه وجودیش سبب کدر شدن هستی او شده اند. نظامی سفارش کرده که بایست از این انسان ها دوری گزید.

وی گفت: از نظر نظامی، پرداختن به حکمت و دانش اندوزی، متخلق شدن به فضایل و کوشش در رفع و دفع رذایل، موجب سعادت واقعی آدمی می شود. این سعادت باعث انبساط خاطر او شده و در نتیجه سلامت مادی، روانی و تنی را برایش به ارمغان خواهد آورد. ولی آن چه از نظر این شاعر اهمیت فراوانی در هدایت انسان به سوی کمال داراست « عشق و دل» است. به نظر نظامی جان جان هویت انسان عشق است.

طبایع جز کشش کاری ندانند // حکیمان این کشش را عشق خوانند

یا در این ابیات می گوید:

مراکز عشق به ناید شعاری // مبادا تا زیم جز عشق کاری

فلک جز عشق محرابی ندارد  // جهان بی‌خاک عشق آبی ندارد

غلام عشق شو کاندیشه این است// همه صاحب دلان را پیشه این است

جهان عشقست و دیگر زرق سازی// همه بازیست الا عشقبازی

این استاد دانشگاه افزود: شناخت به سه وسیله عقل، نقل و دل اتفاق می افتد. فلاسفه با شناخت عقلی و متشرعین با شناخت نقلی و صاحبدلان و عارفان نیز با شناخت دلی به امور عالم دست یافته اند و نظامی نیز طرفدار دل است. به عقیدة وی، کسانی که به مرتبة ارجمند « صاحبدلی» رسیده اند، اگر چه خلقت ایشان از خاک وگل است، ولی جسمشان به اندازه ای پاک و صاف و لطیف است که وجودی ارزشمند چون گوهر دارند. نظامی برای بیان هویت فردی انسان به آغاز آفرینش نظر می اندازد و با تقریر مرتبة آدم و اهمیت مقام او در عالم می پردازد و ضمن اشاره به مقام خلافت الهی او، از گناه و توبه اش نیز یادی می کند و به این وسیله به انسان خاطر نشان می سازد که هوس ناکی امری نکوهیده است و باعث اصلی هبوط انسان از اوج افلاک می باشد:

باز پسین طفل پری زادگان // پیش ترین بشری زادگان

آن به خلافت علم آراسته // چون علم افتاده و برخاسته

« علم آدم » صفت پاک اوست // « خمر طینه» شرف خاک اوست

چون ز پی دانه هوس ناک شد // مقطع این مزرعة خاک شد

اقبالی در پایان گفت:  نظامی از تمامی اندیشه های فلسفی، حکمی و کلامی خود، در ساختن این هویت ها بهره جسته است تا راه گریزی برای رهایی از محنت های جاری در حیات بشری، بیابد و چشم اندازی برای دنیای بهتر که در آن انسان بتواند، خود را از نابسامانی هایی که به خاطر افراط و تفریط در پاسخ گفتن به تمایلات آسمانی و زمینی خودگرفتارش ساخته، نجات دهد. هویت های داستانی او، از انجام هیچ کاری شانه خالی نمی کنند و هر رنجی را با جان و دل می پذیرند تا عالم انسانی را از این حقارتی که بدان دچار شده و همه در اثر عدم رعایت اعتدال در زندگی فردی و اجتماعی انسان هاست، برهانند و انسان را به مرتبه ای که در خور شأن والای اوست، عروج دهند. نظامی در تمام منظومه های خود، در پی جهانی فارغ از بی رسمی ها و پریشانی هاست که از نظر او فقط در سایه استقرار عدالت و حکمت چنین جامعه ای پدیدار خواهد شد؛ اما چون انسان ها عناصر سازندة اجتماع هستند؛ می بایست برای تحقّق یک نظام احسن انسانی، یا حتّی مقدمه نیل بدان، به تزکیه نفوس و تربیت ملکات وجدانی بپردازند.

گفتنی است، سلسله نشست های پژوهشی « شرح گنج»، که به همت واحد آموزش و پژوهش حوزه هنری استان آذربایجان شرقی برگزار می شود، روزهای سه شنبه هر هفته، راس ساعت 17 در سالن استاد شهریار حوزه هنری استان پذیرای عموم علاقمندان به مباحث نظامی شناسی می باشد.