«نور و نیلوفر» روایتگر دردهای اجتماعی است

 

به گزارش روابط عمومی حوزه هنری آذربایجان شرقی، در این نشست، دکتر بهروز یاسمی با بیان این‌که قالب غزل، بعد از تحولات نیمایی، وارد مرحله جدیدی شده که غزل سایه نماد بارز آن است، گفت: این تحول در دوره‌های بعدی شعر، یک روند روایی را در پیش گرفت، به طوری که شاعران جوان با عدول از تک‌بیت‌ها و پشت‌سرگذاشتن سبک هندی، سعی کردند تا به یک کلیت واحد از شعر دست یابند و شعر صالح سجادی نیز در همین راستا قابل بررسی است.

این منتقد ادبی خاطرنشان کرد: برجسته شدن بعضی بیت‌ها و معطوف شدن تمام ظرفیت عاطفی غزل به یک بیت خاص، بر خلاف دستاورد تحولات هفتاد ساله اخیر غزل است اما همین رویکرد که مبتنی بر اصول سبک هندی است، مورد توجه برخی شاعران جوان قرار دارد.

وی با اشاره به ویژگی‌های ساختاری و محتوایی شعر سجادی در مجموعه «نور و نیلوفر» گفت: شعر سجادی به شدت روایی بوده و شاعر سعی کرده‌است از تمام ظرفیت‌های ممکن قافیه بهره بگیرد.

یاسمی افزود: سجادی به منطق مرتب و روایی غزل، اعتقاد عمیق دارد و همین باعث شده‌است که گاهی از قافیه‌هایی استفاده کند که ضرورت خاصی برای ورود به غزل نداشته‌است.

وی استفاده از اوزان طولانی را از مهمترین ویژگی‌های شعر سجادی خواند و تصریح کرد: سرودن شعر با اوزان طولانی، به خودی خود، نه عیب محسوب می‌شود و نه حسن؛ بلکه این قدرت شاعر است که معلوم می‌کند تا چه حدی، با آگاهی از ظرفیت‌ها و خطرات این ابزار، سعی در ارائه مقصود خود داشته‌است.

به گفته دکتر یاسمی اوزان طولانی به شدت مستعد ترسیم فضاهای اجتماعی بوده و برای بیان عواطف عاشقانه زیاد مناسب نیستند.

وی با بیان این که «شعر، به نوعی انقلاب علیه دستور است»، استفاده از قافیه در معنای جدید را از شگردهای مهم شعر سجادی دانست و افزود: قدما معتقد بودند نقش دستوری تمام قافیه‌ها در طول یک غزل باید ثابت و یکسان باشد، اما امروزه این روند عوض شده و شاعران جوان با تغییر این نقش، ظرفیت جدیدی را در شعر خود فراهم می‌کنند که سجادی از این شگرد نیز در شعر خود بی‌بهره نبوده‌است.

این کارشناس ادبی افزود: این‌که شاعر، بتواند از تمام قافیه‌های غزل در یک نسبت، بهره بگیرد و با موفقیت به ردیف ختم شود، بسیار دشوار است و گاه، باعث هدر رفتن چند بیت از غزل و آفرینش تعداد محدودی بیت خوب می‌شود.

وی ادامه داد: یک علت این اتفاق این است که سجادی، شاعر روایتگری است و برای به فرجام رساندن روایت شعری خود، ناگزیر از سرودن ابیاتی است که شاید، به تنهایی توجه مخاطب را جلب نکنند اما در کلیت شعر دارای جایگاه مهمی هستند.

دکتر یاسمی همچنین به سایر ویژگی‌های محتوایی شعر سجادی اشاره کرد و گفت: در روزگاری که استفاده از تخلص در غزل منسوخ شده‌است، شاعر از ظرفیت‌ها و تلمیح‌های مرتبط با نام کوچک خود (صالح) به خوبی بهره گرفته‌است.

وی با تاکید بر به کار بردن صحیحضرب‌المثل‌در شعر گفت: وقتی می‌خواهیم در شعر از ضرب‌المثل استفاده کنیم، این روند باید منطق دقیق خود را طی کند و منطبق با مرجعی مثل «امثال و حکم» مرحوم دهخدا باشد؛ اما این ایراد در مجموعه شعر سجادی، به خصوص در مورد ممدوح‌ها و توصیفات زیاد دیده می‌شود.

یاسمی به سایر حوزه‌های فعالیت هنری و ادبی سجادی اشاره کرد و افزود: سجادی در مجموعه شعر خود نشان داده که شاعری اندیشمند است و این حوزه اندیشه، از فعالیت او در فضای خارج از شعر، از قبیل نقاشی، کارکاتور و تحقیق ادبی مشهود است.

به گفته وی شعر سجادی به دور از برخی پُزهای رایج، به شدت دردمند بوده و دارای رسالت اجتماعی است.

این شاعر همچنین با اشاره به توجه جدی سجادی به حوزه شعر، خاطرنشان کرد: برعکس بسیاری از شاعران جوان که شعر، جزوی از زندگی‌روزمره‌شان است؛ شعر، بخش جدی و مهمی از زندگی صالح سجادی است به طوری که می‌توان گفت سجادی در حاشیه شعر زندگی می‌کند.

 

در ادامه این نشست دکتر سعید کریمی -کارشناس و منتقد ادبی- به بررسی مجموعه شعر «نور و نیلوفر» پرداخت.

دکتر کریمی با اشاره به پیشینه ادبی سجادی گفت: با آنکه نخستین مجموعه‌شعر سجادی دیرهنگام روانۀ بازار نشر شد اما استمرار فعّالیت ادبی او در دو دهۀ گذشته در محافل و مجامع و جشنواره‌های ادبی و فرهنگی کشور، باعث ایجاد چهره شناخته‌شده‌ای از او شد.

وی تصریح کرد: غزل های ابتدایی «نور و نیلوفر» همگی در سال‌های پایانی دهۀ 70 گفته شده‌اند و از زبانی ساده و نرم برخوردارند و اوزان آنها نیز معمولاً کوتاه است اما این اشعار ساده و صمیمی که سرودن‌شان آسان هم نیست در اواخر دهۀ 80 به غزل‌هایی منجر می‌شوند که گاه طول هر مصراع به اندازۀ یک سطر است و از دور به یک متن منثور می‌ماند.

این کارشناس ادبی افزود: گویی شاعر در این دوره، غزل با اوزان کوتاه را دون شأن خود می‌داند و می‌خواهد تا با پای گذاشتن در عرصه‌ای سخت هم توانایی‌های خود را به نمایش گذارد و هم دیگران را به هماوردی بطلبد.

وی با بیان این‌که «سجادی، علی القاعده باید داستان نویس می‌شد نه شاعر و این شاید از وارونه‌کاری‌های زمانه است» گفت: آرزوی غایی سجّادی آن است که تا آنجا که می‌توان شعر را به داستان نزدیک کند و در این راه، از اوزانی بهره بجوید که بسیار به منطق نثر داستانی نزدیک شود تا به این ترتیب، با طولانی شدن جملات، شاعر بتواند آزاد با آنها جولان داده و قصّه‌ خود را روایت کند.

این منتقد ادبی با اشاره به انتشار مجموعه تحقیقی «قویما قان آپاریر منی» تالیف صالح سجادی گفت: می‌توان پیشینۀ برخی از شاخصه‌های زبانی و همین طور تصاویر غزلیات فارسی او را در این اشعار ترکی جستجو کرد و شاید خود شاعر هم متوجّه برخی از این تشابهات ناخواسته نبوده است.

وی به سایر حوزه‌های فعالیت هنری و ادبی سجادی اشاره کرد و افزود: «نور و نیلوفر» بر روی جلد خود طرحی دیگرگون و «نابآیین» دارد که ذوق و تصویرگری شاعر را بیشتر نمایان می‌کند.

کریمی روایت، توصیف و عینیت‌گرایی را سه رهیافت کلیدی نیما برای شاعران معاصر خواند و افزود: این سه نکته، بود با شعر سجّادی به شکل واضحی عجین شده و با کاریکاتوریست بودن او ارتباط مهمی دارد چرا که در کاریکاتور، روایت عینی‌تر و بیش‌تر از یک پرتره و منظره حضور دارد؛ کاریکاتوریست باید در یک یا چند تصویر فوراً داستانی را برای بیننده بازگو کند.

این کارشناس ادبی قدرت ارائه و دکلمه شعر را از ویژگی‌های مهم سجادی خواند و افزود: وقتی سجّادی غزل‌هایش را در انجمن‌ها دکلمه می‌کند بیشتر به جان و دل شنونده می‌نشیند امّا همین شنونده وقتی متن مکتوب شعر او را از نظر می‌گذراند و می‌خواند آن لذّت حاصل از شنیدن، از ذهن می‌پرد و جای خود را به تأمّلی مبتنی بر دانایی می‌دهد؛ به طوری‌که با برجسته شدن نقطه ضعف‌ها، مخاطب، گاه از تحسین شعر به وقت شنیدن دچار تردید می‌شود.

کریمی با اشاره به بروز برخی جریان‌ها در شعر سجادی خاطرنشان کرد: مدرنیسم و گاه فرامدرنیسم در شعر ایرانیان، هجوم سازمان یافته و گاه بی‌ضابطه در غیاب عاطفه و تجربۀ عمیق انسانی به منطق و اقتدار و عرف زبان، خیال و اندیشه در شعر است.

وی افزود: سجّادی، گاه شیفتۀ ترسیم فضاهای مالیخولیایی است، به طوری که با ایجاد موقعیت‌های وهم‌زده و سورئال، هذیان های فرهیخته‌وار می‌بافد و توصیف چنین رؤیاهای پریشان از دیگر میدان‌های تسلّط وی تلقی می‌شود.

 همچنین مهدی فرجی –شاعر کاشانی- نیز از جمله مهمانان حاضر در نشست بود که به بیان دیدگاه‌های خود در خصوص مجموعه شعر «نور و نیلوفر» پرداخت.

فرجی، با اشاره به جریان زبان ترکی در ذهن شاعر «نور و نیلوفر» گفت: نوعی تفاوت در قالب «تفکر ترکی و سرایش فارسی» در شعر سجادی به چشم می‌خورد که این نکته به خصوص در ترکیبات وصفی به صورت بر هم ریختن ترتیب (صفت بعد از موصوف) کاملاً مشهود است.

وی افزود: در شعر سجادی، هنجارشکنی‌های زبانی و استفاده از ترکیب‌های خودساخته، باعث ایجاد ترکیب‌های نو می‌شود.

شاعر مجموعه «میخانه بی‌خواب» به استفاده شاعر از آرایه‌ها و پرداخت او به وقایع تاریخی اشاره کرد و افزود: در شعر سجادی اشاره به داستان‌های کهن حماسی و شیعی نقش برجسته‌ای دارد.

وی با اشاره به رویکرد روایی شعر صالح سجادی گفت: به شخصه اوزان دوری را زیاد نمی‌پسندم اما این شگرد، مورد علاقه سجادی است، شاید چون او شاعر روایتگری است.

فرجی در پایان گفت: برخی ردیف‌های نامناسب در شعر سجادی مجموعه دیده می‌شود که با مراجعه به تاریخ سرایش شعر، شاید بتوان این شعرها را از تمرین‌های نخستین شاعر به حساب آورد.