نشانه شناسی مودراها در کاتاکالی l مجید لکی سهلوانی

 

 

 

 

 

نشانه شناسی مودراها در کاتاکالی

 

 

 نویسنده: مجید لکی سهلوانی

 

 چکیده:

 

"مودراها" یکی از ارکان اصلی در نمایش "کاتاکالی" است که به آن زبان دست ها می گویند از نظر نشانه شناسی، "مودراها" جزء نشانه های نمادین دسته بندی می شوند. بدین ترتیب "مودراها" همچون حروف الفبا، نشانه هایی قراردادی هستند که از ترکیب هر "مودرا" با "مودرای" دیگر معنا شکل می گیرد، معنایی که ریشه در قرارداد بین بازیگر و تماشاگر دارد.

مقدمه

 

 

تئاتر و نمایش عرصه ای است سرشار از نشانه ها. همانگونه که برای درک فرهنگ و بخصوص فرهنگ معاصر نیازمند آشنایی با علم نشانه شناسی می باشیم؛ برای فهمیدن و درک هنر تئاتر و نمایش نیز توسل به نشانه شناسی، صواب و بجاست. در میان فرهنگ های مشرق زمین و آسیایی، سرزمین هند جایگاه خاصی دارد.

 

 

رقص در نمایش های هندی، عنصری خاص و ویژه است. «از آنجا که رقص و نمایش در لغت سانسکریت هر دو از یک ریشه اند دور از حقیقت نیست که بگوییم در هند هم چون بسیاری از کشورها رقص مادر نمایش بوده است که آن نیز از دوران های ماقبل آریایی وجود داشته» البته توجه باید نمود که رقص در هند دارای جایگاه خاصی و رابطه اش با درام بدین گونه است که «سومین منشأ درام در رقص است... نه آن رقصی که فقط آزاد کردن انرژی است، یا رقصی که جانشین جفت و خیز است، بلکه رقص به صورت آیین جدی تقلید و القای کارها و حوادثی که برای قبیله امری حیاتی به شمار می رود».

 

 

یکی از گونه های نمایش هندی "کاتاکالی" می باشد که از آن با عنوان های "نمایش رقصی هند" یا "تئاتر رقصان هند" یاد می کنند. "کاتاکالی" و دیگر گونه های تئاتر مشرق زمین، در دوران معاصر بسیار مورد توجه بوده است. آرین منوشکین از تئاتر شرق به عنوان عرصه ی فرم های مطلق و متافیزیکی یاد می کند

 

 

"کاتاکالی" سرشار از نشانه هاست هم نشانه های شمایلی، هم نشانه های نمایه ای و به ویژه نشانه های نمادین. در این میان "مودراها" که زبان اشارات و حرکات در "کاتاکالی" هستند نقش ویژه ای دارند. در این مقاله سعی در بررسی مودراها از منظر نشانه شناسی کرده ام و برای یاری گرفتن از علم نشانه شناسی، رویکرد مارتین اسلین به نشانه شناسی و درام را برگزیده ام؛ زیرا هدف ام بررسی موردی از نمایش "کاتاکالی" از نظرگاه علم نشانه شناسی بوده است و مشی مارتین اسلین در کتاب "دنیای درام" در این راستا مفید و کارآمد می باشد.

 

 

 مفهوم ها و تعریف ها

"کاتاکالی" (kathakali):

 

«داستان به نمایش درآمده (histoire joue)

 

 

تئاتر رقص کلاسیک، مقدس و عرفی در کرالا K érala –ناحیه ای در جنوب غربی هندوستان- که مجموعه ای از سنت های قدیمی است و ریشه های قدیمی آن از نمایش های آیینی به عاریت گرفته شده اند». «معمولاً از "کاتاکالی" به عنوان یک نمایش رقصی (Dram densé) یاد می شود، البته در این تعبیر شکی نیست که "کاتاکالی" از رقص و درام تشکیل شده اما در عین حال تماشاگران این ترکیب پیچیده نهایتاً به چیزی وراء این دو هنر دست می یابند. در "کاتاکالی" رقص، درام و دیگر هنرها جهت خلق شکلی زیبا و غیرقابل قیاس از یک هنر متعالی به هم می آمیزند. "کاتاکالی" یک نریتیا (Nrittya) است و بنابر رساله ی ناتیا شاسترا (Natya Shastra) این واژه یعنی هنری که ترکیبی است از بیان همزمان چهار عنصر موسیقی آوازی، ضرب آهنگ کف پاها، موضوعات بیان شده توسط زبان دست ها و احساسات ترجمه شده توسط چهره و به خصوص چشم ها» .

 

 

-"مودراها"   mudra)):

 

 

یکی از مهم ترین جنبه های فن تئاتر در هند، خلق زبان اشارات و حرکات است. این حرکات و اشارات رمزی، "مودرا" نام دارند.«یکی از جنبه های مهم تکنیک در "کاتاکالی" را "مودراها" یا "هاستاس" یعنی زبان دست ها تشکیل می دهد و علم "مودرا" شناسی سالیان دراز است که در هند رواج دارد. "مودراها" به مثابه ی حروف الفبایند که از جا به جا کردن و ترکیب آن ها کلمات به وجود می آیند و از ترکیب این کلمات جملاتی حاصل می شوند و بدین سان زبانی به وجود می آید که در نهایت سکوت و خاموشی بسیار گویا و رساست.

 

 

بازیگر یا رقصنده بی آنکه کلمه ای بر زبان براند داستانی کامل را روایت می کند و پیچیده ترین احساسات و موقعیت ها را چنان ساده و روان توصیف می کند که کم سوادترین تماشاگران هندی –و حتی غیر هندی- پس از دیدن چند نمایش می توانند زبان آن را دریابند و وقایع را به راحتی دنبال کنند. تعداد "مودراها" در کاتاکالی به دویست تا می رسد که بیست و چهارتای آن را "مودراها"ی پایه ای تشکیل می دهند و هر کدامشان در هر انگشتی –مثلاً سبابه، شست و...- شکل خاصی دراند که باعث تمایز آن از دیگر "مودراها" می شود. هریک از این "مودراها"پایه ای برای بیان مجموعه ای از اعمال، ایده ها و اشیاء مشخصی به کار می روند...»

 

 

 نشانه شناسی:

 

 «نشانه شناسی علمی است که به مطالعه ی چگونگی تولید معنی در جامعه می پردازد. بنابراین نشانه شناسی به یک اندازه به مسأله ی فرایندهای دلالت و ارتباطات، یعنی به مطالعه ی       شیوه های تولید و مبادله ی معنی می پردازد [...] نشانه شناسی –دست کم به شکل آرمانی- یک علم چند رشته ای (multidisciplinary) است که خصوصیات دقیق آن از نظر روش شناختی در حوزه های مختلف متفاوت است، اما یک هدف عام مشترک، یعنی درک بهتر رفتار معنادار انسان، به آن وحدت می بخشد.»

 

 

بحث

 

 

در "کاتاکالی" حالت بیان چهره را در "راساها" و اداها و اشاره ها را در "مودراها" می توان سراغ گرفت. "مودراها" را می توان واحد نحوی "کاتاکالی" نامید. «به طور کلی در رقص هندی هشتصد "مودراس" [مودرا] وجود دارد که دارای سه جنبه اند: تقلیدی، توصیفی و سمبلیک (نمادین). فهم "مودراهای" سمبلیک نسبت به دوتای دیگر برای افراد غیرمذهبی  مشکل تر است و نیاز به تفسیر دارد در حالی که دوتای دیگر به دلیل آنکه تصویر روشن تر و مشخص تر ارائه می دهند بیشتر قابل پیش بینی و دریافتند.» این موضوع در مورد "مودراها" ما را به سمت علم نشانه شناسی هدایت می کند. یعنی سه جنبه ی اشاره شده در مورد "مودراها" را به ترتیب می توان در سه دسته ی کلی نشانه های درام (شمایل، نمایه و نماد) قرار داد وبررسی نمود. شمایل (Icon) تصویر مستقیم موضوع است. «نشانه های شمایلی بسیار زیاد است –شکل های هنری، نقاشی های بازنمونی، پیکرسازی و عکاسی را     می توان نظام هایی از نشانه ی شمایلی دانست [...] واژه های گفتگوها و حرکت های بازیگران، نوع دیگری از نشانه است ولی در نمایش دراماتیک در زمینه ی بازآفرینیِ شمایلیِ کاربرد آن ها در "واقعیت"ی جای می گیرند که مورد تقلید قرار گرفته است.

 

 

اداها و اشاره های ما در زندگی واقعی که بازیگران آن ها را تقلید می کنند جزء دسته ی دیگری از نشانه هاست: نشانه هایی که به موضوعی اشاره می کنند [...] این ها را نشانه های "نمایه ای" (index) یا (چون ریشه ی واژه از کلمه ای یونانی به معنای "نشان دادن" است) نشانه های "اشاره مستقیم" (deictic) گویند چون معنای این نشانه ها ناشی از رابطه ی مستقیم آن ها با موضوعی است که نمایش می دهند [...] سومین دسته از نشانه ها، آن هایی است که برخلاف نشانه های شمایلی و نمایه ای هیچ رابطه‌ی انداموار [ارگانیک] روشنی با "مدلول" خود ندارند. این گونه نشانه را "نماد" (symbol) می‌نامند. معنای نشانه های نمادین کاملاً بر قرارداد استوار است –مانند ترکیب دو حرف "س" و "گ" (سگ) که به حیوان ویژه ای اشاره دارد. تنها کسانی که این قرارداد یا پذیرش را می دانند –در این مورد فارسی زبانان- معنای این ترکیب قراردادی صداها یا حروف را درمی یابند.»

 

 

در عرصه ی نمایش و تئاتر «بازیگر، عالی ترین نمونه ی شمایلی است: انسانی که به نشانه ی یک انسان دیگر تبدیل شده است.» عنصر اصلی نمایش و تئاتر بازیگر است، چرا که بدون بازیگر نمایش و تئاتری وجود نخواهد داشت. بازیگری چندین نظام نشانه ای را   دربرمی گیرد؛ «این نظام های نشانه ای را می توان دو دسته دانست: از یک سو آن هایی که از فنون بیانی استوار بر کاربرد بدن بازیگر ناشی می شود: کاربرد صدا برای دگرگونی لحن متن، حالت بیانی چهره، اداها و اشاره ها ( نظام نشانه های حرکت ) (kinesics) و گرد آمدن یا پراکندن در مکان ( نظام نشانه های حفظ فاصله ) (proxemics) و از سوی دیگر آن هایی که بازیگر روی بدنش حمل می کند: چهره آرای و لباس.»

 

"مودراها" در دسته بندی نوع اول یعنی در "نظام نشانه های حرکت" جای می گیرند. علاوه بر این موضوع نباید فراموش کرد که در "کاتاکالی" انواع و اقسام هنر ایمایی (pantomime) وجود دارد  بر این اساس است که در این هنر هم رویکرد شمایلی و هم رویکرد نمادین دیده می شود. "مودراها" رابطه ی مستقیم با علم نشانه شناسی حرکت دارند، حرکت دست ها و طرز قرار گرفتن آن ها در کنار هم بر اساس قوانینی است که موجب تولید رمزگانی می شوند که برای فهم آن ها ملزم به رجوع به نشانه شناسی حرکت و شناخت قراردادها می باشیم. باید در نظر داشت که در سنت تئاتر غربی «تماشاگر تئاتر، وظیفه ی خوانش بدن/صورت بازیگر در یک حالت واکنش دائماً در حال تغییر روبرو است» . در حالی که در "کاتاکالی" به عنوان یک نمونه نمایش شرقی، « قراردادهای صریح حرکتی، یک گفتمان حرکتیِ پایدار و خود سامان را ممکن کرده است که دارای غنای نحوی و معناییِ قابل ملاحظه ای است [...] غیابِ چنین رمزگان فرعی قدرتمندی در تئاتر غربی [...] باعث می شود که پیوستار حرکتیِ نمایش علمی غربی را نتوان به آسانی تقطیع و به دقت رمزگشایی کرد»

 

نظور از بیان این تفاوت و تمایزها، برتری دادن یکی بر دیگری نیست، بلکه بیان این نکته است که برای رسیدن به گفتمانی پایدار نیازمند بررسی نظام مند عناصر آن حیطه هستیم و بررسی و خوانش بدن و در این نوشته "مودراها" با توجه به کانونی بودن آن در نشانه شناسی نمایش و درام هر چند دشوار به نظر می رسد، لیکن راهگشا و مفید خواهد بود.

 

 

 

 نتیجه گیری

 

 

"مودراها" همچون حروف الفبا در زبان عمل می کنند و از این رو در حیطه ی نشانه های نمادین قرار می گیرند. همان گونه که برای فهمیدن هر زبان ملزم به یاد گرفتن الفبای آن زبان می باشیم برای فهمیدن "کاتاکالی" لازم است الفبای آن را به ویژه "مودراها" را آموخت. "مودراها" قراردادهایی در سنت تئاتر رقص هندی می باشند که بازیگران هندی با تمرینات بسیار در    دوره های طولانی مدت ملزم به یاد گرفتن آن ها می باشند. این قراردادهای سمبلیک در کنار دیگر خصایص "کاتاکالی" موجب به وجود آمدن رسانه ای پر قدرت و سرشار از زیباییِ سبک پردازانه می گردد که موجب جلب نظر ادیبانی چون تاگور و.. به سمت "کاتاکالی" گردیده است. این موضوع در غرب نیز توجه افراد زیادی چون برشت و... را جلب نمود و بحث برشت در مورد ژست و کلاً بازی ژستور بسیار نزدیک به نشانه شناسی نمادین و قراردادهای موجود در "مودراها" می باشند. باید گفت که هر اجتماع و فرهنگ در بطن خود قراردادهایی را تولید می کند و به کار می بندد تا بتواند به ارتباط مابین خود و طبیعت پیرامون خود شکل دهد. در عرصه ی تئاتر و نمایش این قرارداد است که وجه تمایز گونه های نمایشی می گردد و بررسی نشانه شناختی گونه های نمایشی و تئاتری عرصه ی مناسبی برای شناخت و درک آن ها و بالطبع فرهنگ و جامعه و بستر آن گونه نمایش و تئاتر می باشد

 

 

منابع و مآخذ

 

 

- آستن، آلن و ساونا، جرج- نشانه شناسی متن و اجرای تئاتری، مترجم: داوود زینلو، تهران: انتشارات سوره مهر، چاپ اول، 1386.

 

 

- اسلین، مارتین- دنیای درام، مترجم: محمد شهبا، تهران: نشر هرمس، چاپ اول، 1382.

 

 

- الام، کر- نشانه شناسی تئاتر و درام، مترجم: فرزان سجودی، تهران: نشر قطره، چاپ اول، 1383.

 

 

- بیضایی، بهرام- نمایش در هند- دفترهای نیلا (دفترهای تآتر)، تهران: انتشارات نیلا، چاپ اول، 1387.

 

 

- دورانت، ویل- تاریخ تمدن: مشرق زمین گاهواره تمدن- مترجمان: احمد آرام و...، تهران: شرکت انشارات علمی و فرهنگی، چاپ پنجم، 1376.

 

 

- شاهین، شهناز و قویمی، مهوش- فرهنگ جامع تحلیلی تئاتر، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، 1383.

 

 

- منوشکین، آرین- گفتگو با آرین منوشکین، ژان پره. مترجم: حسینعلی طباطبایی، فصلنامه تئاتر، دوره جدید، شماره 1، بهار 1384.

 

 

- نجم، رؤیا- کاتاکالی نمایش رقصی هند- کتاب طنین، تهران: انتشارات سروش، چاپ اول، 1369.

 

 

- واتسیایان، کاپیلا و دانیلو، آلن- کاتاکالی (تئاتر رقصان هند)، مترجم: جلال ستاری، تهران: انتشارات نمایش، چاپ اول، 1377.

 

 

- Bose, Mandakranta (2001)- Speaking of Dance: The Indian Critique, New Delhi: D.K Printworld (P) Ltd. (First Published in India)   مدن رسانه ای پر قدرت ر    ن زبان دست ها