مطبوعات در تحولات مشروطه نقش بی‌بدیل دارند

به گزارش روابط عمومی حوزه هنری آذربایجان‌شرقی، دکتر محمد عزیزی راد در ابتدای این نشست عنوان کرد: عصر مشروطه را می‌توان یکی از مهم‌ترین دوره‌های تحول ادبیات به شمار آورد؛ یکی از دلایل مهم این تحول انتشار روزنامه‌ها است. طنز اجتماعی- سیاسی نیز برای اولین بار به شکل جدی در دوره مشروطه متولد می‌شود و این نوع طنز را نیز می‌توان نتیجه انتشار روزنامه در این عصر دانست.

وی نشریه را بستر مناسبی برای ابراز عقیده آن هم به صورت طنز بیان نمود و گفت: از آنجا که روزنامه در آن دوره یک ابزار جدید می باشد به این خاطر است که مورد اقبال عموم قرار می گیرد و شاعران و نویسندگان طناز نیز به این بستر اجتماعی جدید کوچ می کنند و روزنامه را عاملی موثر برای حرکت و نهضت مشزروطه خواهی در می آورند.

این فعال رسانه ای ادامه داد: در ایران محتوای طنز تاریخی دراز دامن دارد و برای مثال منظومه موش و گربه عبید زاکانی می باشد که خود نشانگر وجود طنز در ایرانیان می باشد و نمی توان گفت که طنز و محتوای آن نیز همچون روزنامه که وارداتی از فرنگ بود، محصول آشنایی ما با غرب می باشد، نه ما طنز داشتیم اما روزنامه بستری برای ارائه آن در قالب روزنامه شد.

عزیزی راد افزود: نشریات نقش بی‌بدیل و بدون انکاری داشتند؛ نشریاتی که تلاش داشتند تا با استفاده از زبان طنز ، عامه مردم را با وضعیت نابسامان کشور آشنا کرده و آنها را به تفکر وادارد؛ هرجا که زبان به تنگ می‌آمد، طنز مفر و پناهگاهی می شد برای شاعران و مصلحان جامعه در عصر مشزوطه.

وی تصریح کرد: محمود غنی زاده سلماسی به عنوان ادیب و پژوهشگر شناخته شده، در این سال‌ها از فعالان حوزه روزنامه نگاری ایالت آذربایجان بود که در کنار میرزا حبیب الله آقازاده در ارومیه، در سال ۱۳۲۶ ق/ ۱۲۸۷ ش، جریده «فریاد» را منتشر کرد. او کمتر از یک سال بعد به تبریز آمد و با جریده «انجمن» همکاری کرد. «علیقلی صفراوف» از دیگر نامداران عرصه روزنامه نگاری آذربایجان در این دوره است که با انتشار جریده فکاهی «آذربایجان» نام خود را برای همیشه تاریخ ماندگار کرد. او که از خانواده‌ای توانگر بود و در دوره ولایتعهدی محمدعلی شاه قاجار، انتشار «احتیاج» و «اقبال» را در کارنامه خود داشت، با انتشار «آذربایجان»، جا پای جلیل محمد قلی زاده در نشر «ملانصرالدین» گذاشت و‌گری خوانی‌های آن دو در کشاکش مشروطه خواهی، برای بیدار کردن مردم ایران از خواب غفلت، جای ویژه‌ای در تاریخ روزنامه نگاری ایران و منطقه دارد.

نویسنده کتاب سه جلدی تاریخ مطبوعات آذربایجان خاطر نشان کرد: اولین نشریه فکاهی چاپ شده در ایران «شبنامه» نام دارد در در عنوان شب نامه نیز نوعی طنز نهفته است. این نشریه بطور مخفی و مرتب با مطالبی طنزآمیز در تبریز به چاپ می‌رسید. «شبنامه» به مدیریت علیقلی‌خان آذربایجانی معروف به صفراف ایجاد شد. «صفراف» شبنامه خود را در شرایطی منتشر کرد که در جامعه آن روز چنان استیلای استبدادی حاکم بود که نه تنهـا نشـر جراید آزاد و انتقادی از محالات بود، بلکه خوانده این چنین روزنامه‌ها مجازات مرگ را داشت. صفرف که نشر «شبنامه» اش با مشکل مواجه شد، بعدها روزنامه «احتیاج» را منتشر کند. این روزنامه هم مایه های طنز داشت. صفراف در روزنامه احتیاج با قلم طنزآمیزش به وضعیت رقت‌آور نان یعنی به کمیابی، گرانی و نامرغوبی آن و بازار پرآشوب نانوایان و محتکران می‌تازد. مسئولان را به خاطر بی‌توجهی به بهداشت عمومی شهر و گل و لای کوچه و خیابان‌های تبریز، به ریشخند می‌گیرد.

عزیزی راد در ادامه گفت: انقلاب مشروطیت ایران در مطبوعات خارج از ایران نیز به درجات بازتابهـایی داشـت. در بین مطبوعات خارج از ایران جراید منطقة قفقاز انقلاب مشروطیت را از وجوه گونـاگون مورد توجه قرار دادند. یکی از مهمترین نشریات قفقاز در ربـع اولِ قـرن بیسـتم مـیلادی هفته نامة طنز ملانصرالدین بود که تحولات انقلاب مشـروطة ایـران را در مقیاسـی نسـبتاً وسیع منعکس می کرد و بر روند وقوع حوادث تاثیر می گذاشت.

وی اضافه کرد: محمدقلی زاده، گروهی از شاخص ترین روشنفکران، نویسندگان و شـاعران قفقـاز را در مجله ملانصرالدین گرد آورده بود. مهمترین نویسندة ملانصرالدین خود محمدقلی زاده بـود. عـلاوه بـر محمـد قلـی زاده، از نویسندگان و شاعران ملانصرالدین، میرزا علی اکبر طاهرزاده صابر بود که اشعار او نقشی مهم در نفوذ و محبوبیت ملانصرالدین در سرزمین هـای مختلـف و از جملـه در ایـران داشـت.

این فعال رسانه ای با بیان اینکه از سال 1285 تا 1305 شمسی 60 عنوان رونامه به طبع می رسید گفت: از این تعداد 11 مورد با محتوای طنز تولید می شد. این عدد نشان دهنده تاثیر طنز و جایگاه آن در جامعه داشت. عزیزی راد خاطرنشان کرد: متاسفانه باذ افول مشروطه و مشروطه خواهی، مطبوعات طنز نیز رو به افول نهاد و در واقع طنز مشروطه با متوقف شدن مشروطه، آن نیز متوقف شد.