ضرورت توجه به حکمت‌های عاشورا

ضرورت توجه به حکمت‌های عاشورا

«دربارة مسأله محرم بایستی دو نکته را از هم تفکیک کنیم: 1 – نهضت عاشورا 2 – مقولة عزاداری[1]. اگر چه بزرگان دربارة فلسفة قیام امام حسین (ع) بسیار گفته‌اند و نوشته‌اند، اما حقیقتاً می‌توان یک عمر سخن از این حقیقت درخشان گفت. این قضیه از ابعاد مختلف دارای کشش و گنجایشِ اندیشیدن است. اکنون که ذکر محرم و عاشورا و یاد و خاطرة امام حسین (ع) در بین ما رایج است از این ذکر و خاطره و جلسات چه استفاده‌ای باید کرد و شکر این نعمت چیست؟واقعه عاشورا بزرگترین منبع حکمت‌آموزی است. دو دیگر آنکه عزاداری و ذکر وقایع عاشورا یکی از مهمترین امتیازات شیعه بر دیگر جوامع مسلمان است. از همان روزی که ذکر مصیبت حسین بن علی (ع) مطرح شد چشمة جوشانی از فیض و معنویت در اذهان معتقدین و محبین اهل بیت جاری گشت. این چشمة جوشان تا امروز همچنان ادامه داشته؛ بعد از این هم ادامه خواهد داشت و بهانة آن هم یادآوری خاطرة عاشوراست. گریستن و گریاندن برای امام حسین علیه‌السلام برای خود جایی دارد. مبادا کسی خیال کند که در زمینة فکر و منطق و استدلال، دیگر چه جایی برای گریه کردن و این بحث‌های قدیمی است[2]! عاطفه به جای خود و منطق و استدلال هم به جای خود. هر یک سهمی در بنای شخصیت انسان دارد. اگر در مجالس عزاداری وضعی بوجود آورید که مستمع یا فرد بیرون از آن فضا، از لحاظ عاطفی به اهل بیت نزدیک نشد، بلکه احساس دوری و بیزاری کرد، نه فقط چنین مجالسی فاقد بزرگترین فواید خود شده بلکه به یک معنا، مضر هم بوده است[3]. حال شما که مؤسس یا گویندة چنین مجالسی هستید، ببینید چه کاری می‌توانید بکنید که عواطف مردم بر اثر حضور در این مجالس، نسبت به حسین بن علی (ع) و اهل بیت پیغمبر (ص) روز به روز بیشتر شود[4]. بزرگترین ثمرة برپایی مجالس عزاداری، افزایش محبت به اهل بیت است...» ‍

مقام معظم رهبری در بیانات متعددشان در خصوص محرم و عاشورا به دو نکتة کلیدی و مهم اشاره داشته‌اند:

• عبرت‌آموزی و معرفت‌آموزی از وقایع عاشورا؛
• ترویج محبت به اهل بیت در مجالس عزاداری[5]

ایشان در سخنرانی فاخرشان با عنوان عبرت‌های عاشورا تلاش می‌کنند تا دیدی تاریخمند، معرفت‌بخش، آسیب‌شناسانه، حکمت‌آموز و مبتنی بر یک تحلیل مستند و علمی ارائه نمایند که علاوه بر محتوای کلام ایشان،‌ نوع نگاهِ معظمٌ‌له به وقایع عاشورا می‌تواند سرآمد الگویی باشد که همة مبلغین مذهبی و دستگاهها و سازمانهای فرهنگی با چنین نگاهی به مسألة عاشورا و محرم بپردازند. ایشان در فرازهای مختلف بیانات‌شان در طول سالهای گذشته تأکید داشته‌اند که بُعد عقلانی و بُعد عاطفیِ وقایع عاشورا بایستی توأمان نگریسته شود و هیچیک در مذبح دیگری فدا نشود. به گوشه‌هایی از اندیشه‌های ایشان توجه فرمایید:

1. ...اساساً مادامى‏که ایمان، با محبت و عشق عمیق و رنگ و بوى پیوند عاطفى همراه نباشد، کارآیى لازم را ندارد. محبت است که در مقام عمل و تحرک - آن هم در حد بالا - به ایمان کارآیى مى‏بخشد. بدون محبت نمى‏شد ما نهضت را به پیش ببریم. بالاترین عنوان محبت - یعنى محبت به اهل بیت - در تفکر اسلامى در اختیار ماست. اوج این محبت در مسأله‏ى کربلا و عاشورا و حفظ یادگارهاى گرانبهاى فداکارى مردان خدا در آن روز است که براى تاریخ و فرهنگ تشیع، به یادگار گذاشته شده است. [6]

[1] - بیانات مقام معظم رهبری در جمع روحانیون در آستانة محرم –  17/3/73

[2]  - همان

[3]  - همان

[4]  - همان

[5]  - به اعتقاد بنده مجالس عزاداری حسینی باید از سه ویژگی برخوردار باشد: اولین ویژگی باید این باشد که چنین مجالسی محبت به اهل بیت را زیاد کند. دومین ویژگی که باید در این مجالس بوجود آید این است که مردم نسبت به اصل حادثة عاشورا معرفت روشن‌تر و واضح‌تری پیدا کنند. سومین ویژگی در این مجالس، افزایش ایمان و معرفت دینی در مردم است. (همان)

[6] - سخنرانی در دیدار علما و ائمه جماعات در آستانه ماه محرم 11/5/68

1. جامعه‏ ى ما نیست؛ بلکه لازم است و یاد امام حسین و ذکر مصیبت و بیان فضایل آن بزرگوار - چه به صورت روضه‏خوانى و چه به شکل مراسم عزادارى گوناگون - باید به شکل رایج و معمول و گریه‏آور و عاطفه ‏برانگیز و تکان‏ دهنده‏ ى دلها، در بین مردم ما باشد و از آنچه که هست، قویتر هم بشود. ایشان، بارها بر این مطلب تأکید مى‏کردند و عملاً هم خودشان وارد مى‏شدند.[1]
2. ...گمان من این است که ما امروز در قبال نهاد منبر، یک وظیفه‏ ى جدید داریم؛ یک سازماندهى و یک قاعده و ضابطه لازم است. این قاعده و ضابطه، بایستى به وسیله‏ ى معمران این فن و خبرگان این میدان و کسانى که سالیان درازى دراین راه بوده‏اند و جوانب گوناگون آن را سنجیده‏ اند، و نیز فضلا و آگاهان به شرایط زمان برقرار بشود. هر سخن ضعیف و سستى گفته نشود؛ هر معرفت بى‏فایده یا کم فایده‏ یى، جاى معارف پُرفایده را نگیرد؛ اقتضاى زمانه و نیاز مردم به معارف دینى، مورد توجه قرار بگیرد؛ حادثه ‏ى عاشورا که در باب جهاد و مبارزه‏ ى فی ‏سبیل‏ اللَّه، ام‏المعارف است و پایه‏ ى اصلى انقلاب ماست، به صورت پیراسته بیان بشود؛ حقایق در آن جلوه کند و اضافاتى که احیاناً در گوشه‏ وکنار از زبانها و یا قلمهایى تراوش کرده و شنیده و خوانده شده است، کنار برود. مسأله‏ ى عاشورا شوخى نیست. نمى‏شود این قضیه‏ ى با آن عظمت را با خرافات آمیخت و انتظار تأثیر کامل داشت. امروز، روزى است که باید این کارها انجام بگیرد[2].
3. ...در ماه محرّم، معارف حسینى و معارف علوى را - که همان معارف قرآنى و اسلامىِ اصیل و صحیح است - براى مردم بیان کنید. بنده مکرّر عرض کرده ‏ام: منبرِ بى‏ مطالعه رفتن؛ منبرى که انسان برود، بگوید «حالا ببینیم چه خواهیم گفت» و هرچه به‏ دهانش بیاید در منبر بگوید - گاهى حرف سست، گاهى خداى ناکرده نقلِ نادرست، خداى ناخواسته حرفى که موهن مذهب باشد - ناسپاسى در حقّ عاشوراست. آقایان محترم؛ روحانیون، علما و خطباى گرامى و زحمتکش و ارزشمند! امروز جوانان ما، با ذهن سیّال خودشان سؤالهایى دارند. این سؤالها را نباید حمل بر ایرادگیرى کنید. تا یک جوان سؤالى کرد، بگوییم: «آقا، ساکت!» گویا دارد کفر مى‏ گوید! جوان است. ذهن جوان، سیّال است. افکار غلط و استدلالهاى نادرست، امروز در همه جاى دنیا با توجه به روابط صوتى و بصرى ‏اى که وجود دارد، گسترده است. جوان ما، برایش سؤال به‏ وجود مى‏ آید. چه کسى باید این را برطرف کند؟ من و شما باید برطرف کنیم. اگر شما نروید و آن خلأ فکرى را به شکل درست پُر نکنید، یا آن سؤال و اشکال را برطرف نکنید، کس دیگرى مى ‏رود و به شکل غلط، جواب او را مى‏ گوید. روحانى باید با اندیشه ناب اسلامى از بهترینش، مستدل‌ترینش و قوی‌ترینش مجهّز باشد.[3]
4. ...در حرکتهاى معنوى، عاطفه سهم و جاى خود را دارد. نه عاطفه جاى استدلال را مى‏ گیرد و نه استدلال مى‏ تواند به جاى عواطف بنشیند. حادثه عاشورا، در ذات و طبیعت خود، یک دریاىِ خروشانِ عواطفِ صادق است. یک انسان والا، پاک، منوّر و بدون ذرّه‏اى شائبه تردید در شخصیت ملکوتىِ والاى او، براى هدفى که همه منصفین عالم در صحّتِ آن، که مبتنى بر نجات جامعه از چنگ ظلم و جور و عدوان است، متّفقند، حرکت شگرفش را آغاز مى‏کند و مى‏گوید: «ایها النّاس! انّ رسول اللَّه، صلّى‏ اللَّه ‏علیه‏ وآله، قال: من رأى سلطاناً جائراً...(1)» بحث سرِ این است. امام حسین علیه‏ السّلام، فلسفه حرکت خود را مقابله با جور قرار مى ‏دهد: «یعمل فى عباداللَّه بالاثم والعدوان.» بحث بر سرِ مقدّس‌ترین هدفهاست که همه منصفین عالم آن را قبول دارند. چنان انسانى، در راه چنین هدفى، دشوارترین مبارزه را تحمّل مى‏ کند[4].

[1] - همان

[2] - سخنرانی در دیدار با روحانیون و مبلغان در آستانه محرم 20/4/70

[3] - بیانات در جمع علما، طلاب و روحانیون در آستانه محرم 26/3/72

[4] - بیانات در جمع روحانیون استان کهکیلویه و بویراحمد در آستانه محرم 17/3/73

1. بعضى کتابها، سند درستى هم ندارد. یک نفر از زبان دیگرى، مطلبى را مبنى براین مى‏شنود که من در فلان سفر، فلان‏جا بودم، که فلان اتّفاق افتاد. گوینده از روى مدرک یا بدون مدرک، چنان مطلبى را مى‏گوید. شنونده هم آن را باور مى‏ کند و در کتابى مى ‏نویسد و این کتاب به دست من و شما مى‏رسد. من و شما چرا باید آن مطلب را که نمى ‏تواند در یک مجمع بزرگ، براى ذهن‌هاى مستبصر و هوشیار و آگاه توجیه شود، بازگو کنیم؟! مگر هر مطلبى را هرجا نوشتند، انسان باید بخواند و بازگو کند؟[1]
2. ...در مجالس عزادارى ماه محرّم، این سه ویژگى باید وجود داشته باشد: 1. عاطفه را نسبت به حسین‏ بن‏ على و خاندان پیغمبر، علیهم ‏صلواةاللَّه، بیشتر کند. (عُلقه و رابطه و پیوند عاطفى را باید مستحکم‏تر سازد.) 2. نسبت به حادثه عاشورا، باید دیدِ روشن و واضحى به مستمع بدهد. 3. نسبت به معارف دین، هم ایجاد معرفت و هم ایجاد ایمان - ولو به نحو کمى - کند.[2]

از سوی دیگر دغدغة اکثر مراجع عظام، مبلغان و اندیشمندان دینی در طول سالهای اخیر مبنی بر توجه جامعه به آسیب‌هایی است که فرهنگ اسلام را با تهدیدها و انحراف‌های جدی مواجه ساخته است از جمله:

• تحریف شدن تاریخ واقعیِ عاشورا به واسطة رواج نقل قول‌های غیر معتبر و فاقد سند در منابر؛
• رواج خرافات و بدعت‌های مذهبی به نام عزاداری و بی‌توجهی به آثار سوء اجتماعی آنها؛
• دامن زدن به آیین‌ها و مراسمی که موجب وهن خاندان امام حسین (ع) می‌شود و بعضاً آگاهانه یا ناآگاهانه در طی سالهای اخیر ترویج شده است؛
• ساخت اشعار و مقتل‌های بدون سند توسط مداحان و ذاکران اهل بیت؛
• بی‌رونق شدن مساجد در ایام محرم بواسطة گسترش بی‌رویة تکایا و بی‌توجهی به حرمت مقدس مسجد به عنوان محل اقامة نماز جماعت و بیان احکام دینیِ مسلمین[3]؛
• استفاده از آلات موسیقی در دسته‌جات عزاداری و بی‌توجهی به احکام شرعی و روش سوگواری سنتی علی‌رغم تأکید مؤکد حضرت امام و رهبری معظم.
• انتشار شمایل اهل بیت و ...

این موارد طی سالهای اخیر به دفعات از زبان آیات عظام، مراجع شریف، مبلغین مذهبی و مؤمنان راستین اهل بیت نقل شده و مبلغین، دولت، نهادهای فرهنگی و اصحاب رسانه را نسبت به توجهی به پیامدهای مخرب نگاه غیرمسئولانه به محرم و آیین عزاداری متنبه و متوجه ساخته‌اند. لذا بر همه ما فرض است که توصیه‌های حکمت‌آموز معظمٌ‌له، دغدغه‌های مراجعِ عظام و توصیه‌های مؤمنان راستین را در خصوص محرم، عاشورا و آیین‌عزاداری فصل‌الخطاب تلقی کرده و بیشتر از سال‌های گذشته به آنها توجه کنیم. پیشنهاد می‌شود نهادها و سازمانهای فرهنگی برنامه‌های خود را در ایام محرم و صفر مبتنی بر چهار هدف زیر پی‌ریزی نمایند:

1. بیان حکمت‌های عاشورا با روش‌های مؤثر برای سوگواران (معارف عاشورا، هم‌پای مصائب آن تبلیغ و بیان شود)؛
2. تأکید بر شأن مساجد به عنوان محل متبرک ذکر اهل بیت. تأکید بر تلاوت قرآن و برپایی نماز جماعت؛
3. ترویج مکارم اخلاق در بین کودکان و نوجوانان در ماه محرم و صفر و فراهم کردن زمینه‌های تقویت رابطة عاطفی با خاندان امام حسین (ع) در بین مخاطبین کودک و نوجوان؛
4. تلاش برای رفع بدعت، اصلاحِ انحراف و ترویج خرافه‌ها.

پایان

داود ضامنی

[1] - همان

[2] - همان

[3] - رسول خدا فرمود: سه دسته روز قیامت شکایت می‌کنند: قرآن، مسجد و عترت. قرآن می‌گوید: پروردگارا مرا تغییر دادند و مرا تلخ جلوه دادند. مسجد می‌گوید: خدایا مرا تعطیل کردند و تضییع نمودند و عترت می‌گویند: خدایا ما را کشتند و پراکنده کردند (وسایل الشیعه، جلد 3، ص 484 )