حوزه هنری آذربایجان شرقی
← همه اخبار
"سایاچی"ها و " تکم چی" ها سفیران نوروز در آذربایجان
۲۷ اسفند ۱۳۹۲کد خبر: 41959۴
بدون شک موسیقی از بدو پیدایش و به پهنای تاریخ همواره جزء لاینفک و ناگسستنی زندگی انسان بوده و هست و این واقعیتی غیر قابل انکار است. هر ملتی در زمینه‌های مختلف زندگی، اعم از اجتماعی و مناسبت های متعدد آن آداب و رسوم مخصوص به خود را دارد ...
نوروز خوانی در فرهنگ فولکلور آذربایجان
"سایاچی"ها و " تکم چی" ها سفیران نوروز در آذربایجان
کلید واژه: نوروز، فولکلور آذربایجان، الحان و نغمات نوروزی، سایاچی، تکم چی، موسیقی نواحی
چکیده:
بدون شک موسیقی از بدو پیدایش و به پهنای تاریخ همواره جزء لاینفک و ناگسستنی زندگی انسان بوده و هست و این واقعیتی غیر قابل انکار است. هر ملتی در زمینه‌های مختلف زندگی، اعم از اجتماعی و مناسبت های متعدد آن آداب و رسوم مخصوص به خود را دارد. به بیانی دیگر در فرهنگ سرزمین پرگهر ایران، آداب، آئین و رسوم های پسندیده‌ی متعددی از نیاکان در برگ برگ کهنه کتابِ تاریخِ این زیبا مرز و بوم در ادوار مختلف تاریخی به نسل های بعدی بر جای مانده است که امروز، این آداب و آئین ها بخش اعظمی از هویت فرهنگی و میراث ماندگار سرزمین مان ایران است و موسیقی- علی‌الخصوص موسیقی نواحی - به عنوان محمل و حافظ اصلی بخش‌های گسترده‌ای از پیشینه پر افتخار و فرهنگ دیرینه‌ی آن بوده است. بطوریکه حجم قابل توجهی از مبانی، اعتقادات و آئین ها در آینه‌ی الحان و نغمات موسیقی بازتاب یافته و به نسل حاضر انتقال یافته است.
پر بیراه نیست که بگوئیم بسیاری از آداب و آئین ها، ادبیات تاریخی، ترانه‌های شفاهی و فولکلورها از طریق نغمات و الحان موسیقائی خود را از گزند دگرگونی اعصار مصون ساخته و به واسطه ی ذهن پرشور و حافظه سیال راویان، در اختیار ما قرار گرفته است.
یکی از این آئین های کهن و دیرینه، نوروز ـ این واژه پرشور ـ و نوروز خوانی بوده است. نوروز خوانی های نواحی مختلف ایران، بیانگر انتقال شکلی و محتوائی آئین های نوروزی و باستانی است. الحان و نغمات اقوام و طوائف ایرانی و مضامین مستتر در آن، یادگار و یادآور جلوه‌های زیبائی از فرهنگ دیرینه این سرزمین است.
نوروز به عنوان یک آئین، بزرگترین جشن ایرانیان از روزگار کهن تا به امروز است و نمادی از آفرینش انسان و طبیعت و برجسته ترین جشن بهاری جهان است. طبق یک سنت دیرینه، نغمه خوانان خوش الحان نوروزی، در جای جای این سرزمین آمدن بهار و زنده شدن دوباره طبیعت را در قالب ترانه های ساده بشارت می‌دادند، در فرهنگ فولکلور آذربایجان، مبشران نوروز و نوروز خوانان، خنیاگرانی تحت عنوان "تکم چی" و "سایاچی" بوده اند آنچه در پی می آید بهانه ای است برای ارج نهادن به این خنیاگران نوروزی که امروزه به برکت "مدرنیته شدن" تقریباً رنگ باخته و به دست فراموشی سپرده شده است، باشد که در حفظ و گسترش میراث های ماندگار سرزمین مان ایران و احیاء آنها، تلاشی مضاعف نمائیم.
موسیقی نوروز و نوروزخوانی:
ایرانیان از دیرباز به دلیل روح شعر و موسیقی که داشتند همواره نغمه پرداز و نواخوان بهار بوده اند و به شکرانه نو شدن سال، شادمانگی را به شیوه‌های گوناگون ترانه ساز می کردند، با تورقی کوتاه در متون تاریخی و موسیقائی، عطر دیر آشنای نغمات خاص نوروز را می توان از لابلای آن باز جست. الحانی چون؛ به نوروز، آئین جمشید، دل انگیزان، سبز در سبز، فرخ روز، ساز نوروز، سبز بهار و ... نغمات و سرودهای شاد باش خنیاگران نوروزی در گذشته بوده است که در طی قرون متمادی به دلایل متعدد و بویژه عدم وجود خط موسیقی جهت ثبت آن رنگ فراموشی به خود گرفته است. کما اینکه در ردیف موسیقی دستگاهی معاصر ایران، گوشه هائی چون؛ نوروز عرب، نوروز عجم، نوروز خارا، نوروز بزرگ، نوروز کوچک، نوروز صبا و ... امروزه نواخته می شود.
با این تفاسیر، هنوز نشانه هائی از مراسم شادی و ترانه های شفاهی و آداب و ورسوم خاص آن توسط نوروز خوانان که از چند روز مانده به آغاز سال نو با اشعار شادی بخش و حرکات متناسب و نغمات موزون نوید آمدن نوروز و بهار را می دادند، در بسیاری از نواحی ایران بویژه، حوالی البرز، مازندران، گیلان، آذربایجان و ... به شکل خیلی پراکنده، مشاهده می‌شود.
نوروز خوانی(بهار خوانی) از جمله آئین های کهن ایرانی که تا چند دهه پیش به شکل گسترده تری در بسیاری از مناطق ایران رواج داشت. نوروز خوانان، خنیاگران گمنام و و دوره گردی بوده اند که در واپسین روزهای زمستان با آهنگ های شادمانه، در کوچه و پس کوچه ها و بر در هر خانه ای با شعر و آواز، بشارت‌گر بهار بوده و نسیم بهاری را با دل و جان مردم آشنا می‌ساخته‌اند. خصوصیات مهم نوروز خوانان، به مانند همه خنیاگران ـ بدیهه سرائی و حافظه قوی شعر بوده است.
ناگفته نماند طبق منابع تاریخی، مضمون آئین نوروزخوانی در قبل از اسلام علاوه بر توصیف طبیعت و بشارت بهار، در ستایش اهورامزدا و مدح شاهان و بزرگان بوده است. این آئین پس از اسلام ـ به ویژه از دوران صفوی به بعد ـ خود را با مضامین و روایات اسلامی (شیعه) منطبق کرده و به حیات خود ادامه داده است.
در نوروزخوانی یا بهار خوانی که گونه ای از آواز خوانی موسیقی ایران است از نظر مضمون و نحوه‌ی اجرا، اشعار از بخش‌های مختلف تشکیل می‌شود. در بخش اول پس از ستایش خداوند و مدح پیامبر(ص) به توصیف امامان بویژه حضرت علی (ع) به ذکر مفاهیم مذهبی می پردازند، سپس اشعاری در توصیف صاحبخانه و توصیف بهار و نوروز و بازگوئی احساسات مردم در بازنگری دوباره بهار و نوروز به شکل بداهه و بدون موسیقی سازی می‌خواندند و انعامی دریافت می کردند.
نوروزخوانی صرفاً یک موسیقی آوازی است و در اجرای آن از هیچ سازی استفاده نمی شود نغمه های نوروز خوانی و گردش ملودی در نوروزیها ساده و روان است. این سادگی و روانی به دلیل این است که نوروز خوانان و راویان این نوع موسیقی معمولاً موسیقی دانان حرفه ای نبوده و برخواسته از مردمان عادی بوده اند، که این خود به سادگی اجرا می انجامیده است. هر بخش از جمله های کوتاه موسیقی تشکیل شده که بصورت متناوب تکرار می‌شوند و با هر تکرار به خاطر انطباق شعر با گردش ملودی مختصر تغییری می‌کند، دامنه صوتی، جمله های کوتاه موسیقی معمولاً از یک تتراکورد (حدود یک دانگ) فراتر نمی رود. در اشعار نوروز خوانی از یک ترجیع ثابت استفاده می شود. در مناطق شمالی ایران از ترجیع«باد بهاران آمده/ نوروزتان مبارک» و در منطقه آذربایجان ترجیع « سیزون بو تازه بایراموز مبارک/ آیوز، ایلوز، هفتوز گونوز مبارک/ در جملات شعر و موسیقی، مورد استفاده قرار می‌گیرد.
نوروزخوانان آذربایجان:
سرزمین آذربایجان به دلیل برخورداری از فرهنگ دیرینه و اصیل و نیز شرایط جغرافیائی و پر تحرکش، از پیشینه‌ی فرهنگی و هنری خاصی برخوردار است. بسیاری از آئین ها در ادبیات شفاهی فولکلور در دل موسیقی حماسی و گیرای این منطقه نهفته است. نوروز، این کهن آئین ایران باستان، با رنگ و بوئی ویژه و مراسم های خاصی در آذربایجان برگزار می شود. مردمان آذربایجان نیز همچون همه‌ی اقوام و تیره های ایرانی، نوروز را که بازتابی از فرهنگ و معنویت ایرانی است، با آئین‌هائی ویژه و رسومی خاص به تماشا می‌گذارند. آداب و رسوم منطقه آذربایجان از زیبائی‌های خاصی برخوردار بوده و در نوع خود بی نظیر است.
از مهمترین این رسوم، آئین‌های نوروزی است که می توان به مراسم" تکم چی و سایاچی" اشاره کرد که همزمان با نوروز با الحان دلنشین و خاص خود به نغمه سرائی پرداخته و و با طنین آواز خود در فضای کوی و برزنها، طلیعه آمدن بهار و زایش دوباره زمین را به مردم مژده می دهند.
در این آئین دیرینه، سایاچی ها، افراد هنرمند، شوخ طبع و بذله گوئی هستند که با نغمات، آواز و سخنان شوخ و شیرین خود مردم را دلشاد ساخته و طلیعه داران آغار بهار و جشن های مربوط به آن بوده اند. در فولکلور ترکی، سایاچی به معنی حرمت و حرمت کننده است و با توجه به اینکه سایاچی ها هنرمندان دوره گردی بودند که با لباس هائی برگرفته از رنگ طبیعت و گاه با لباس های چوپان های محلی از چند هفته مانده به نوروز، ده به ده، کوی به کوی و خانه به خانه و با دو چوب در دست می گشتند و با خواندن شعرهای مخصوص و زدن چوب های دستی به هم ریتم در آورده و شعر و آواز در وصف طبیعت می خواندند و برای مردم آرزوی روزهای خوش، خیروبرکت در سال نو از درگاه خداوند بخشنده طلب می‌کردند. در برخی مناطق آذربایجان سایاچی ها را "کوساکوسا" می‌نامند. با توجه به اینکه سایاچی‌ها از چند هفته مانده به عید، روزهای مانده به آغاز سال نو را شمارش می‌کردند، می‌توان احتمال داد ( نه به طور یقین) واژه سایا از مصدر ترکی «سایماق» به معنای شمردن گرفته شده است.
نوروز خوانان آذربایجان علاوه براینکه پیام آور شادی و بشارت دهنده آغاز سال نو و بهار طبیعت بوده اند، در اصل به نوعی راوی نقل‌های حماسی و راوی حکمت و پند و اندرزهای میهنی و مذهبی نیز بوده‌اند.
سایاچی ها و کوسا کوساها ترانه های ساده و زیبا به صورت بایاتی و دوبیتی می خواندند، و در اشعار آنها احترام به اهالی خانه و مخاطب و دعای خیر برای آنان و آرزوی خیر و برکت برای محصول کشاورزی و همچنین اظهار محبت به حیوانات مشهود بود و گاهی این احترام و دعای خیر در صورت به گرمی پذیرفته نشدن از طرف صاحبخانه از چهارچوب معمول خارج و به طنز و هجو می گرائید. به نمونه هائی از این ادبیات شفاهی و گنجینه‌ی غنی سایاها توجه کنیم:
سلام علیک سای بی لر ترجمه: (سلام علیک بیگ های سای
بیر بیریندن یئی بی لر یکی از یکی بهتر
سایاگلدی گوردونوز سایا که آمد، دیدید؟
سلام وئردی آلدی نیز سلام که داد، جواب دادید؟
آلنی تپل قوچ قوزو بره چاق و چله
سایاچی یا وئردینیز به این سایاچی دادید؟
صفا اولسون یوردونوز خانه ی تان با صفا شود
اولاماسین قوردونوز گرگتان لال شود
آج گئتسین دوشمانی نیز دشمنتان گرسنه
توخ گلسین چوبانی و سیر باد چوپانیان )
یا:
اورتوموشدم سکی ده/ اورگیم سکسکی ده/ اوچ قیزیل آلماگلدی/ بیرقیزیل نعلبکی ده/ ترجمه: ( نشسته بودم روی سکو/ دلم در انتظار بود/ در یک نعلبکی طلا/ سه سیب در آمد.)
و:
سایا، سایا، سایادان/ دامازلیقی مایادان/ بوسایاکیم دن/ آتا، بابادان قالیب.
و...
از دیگر آئین های نوروزی و نوروز خوانان آذربایجان، مراسم بسیار زیبا و جذاب "تکم" و " تکم گردانی" است که در طی قرنها با آداب و رسوم کهن مرمان آذربایجان عجین بوده است. " تکم گردانی" نیز بازتابی از ادبیات و موسیقی فولکلوریک غنی این منطقه است که ریشه ای بس عمیق در فرهنگ کهن آذربایجان دارد.
خاستگاه تاریخی و جغرافیائی، این آئین به طور یقین معلوم نیست، اما طبق منابع و نیز آنچه امروز در دست داریم، بیانگر سابقه و غنای فرهنگ شفاهی منطقه‌ای است که بطور سینه به سینه از نسل گذشته به یادگار مانده است.
با توجه به منابع ادبی و موسیقائی، تکم Takam واژه ایست ترکی، که از دو بخش «تکه» و «م» تشکیل شده است. «تکه » (به فتح تا و کاف) در زبان ترکی به معنای «بز نر قوی هیکل» که همیشه در رأس گله حرکت می کند و گله را به چراگاه و محل های معین هدایت می کند و «م » ضمیر ملکی دوم شخص مفرد است، در واقع «تکم » به معنای «بز نر من» است و به کسی که تکم گردانی می کند، «تکمچی» گفته می شود.
نکته جالب توجه در این آئین استفاده از عروسک بز است که رابطه تنگاتنگی با مفهوم شروع فصل بهار دارد. بز در فرهنگ باستانی ایران نماد باروری و زایش است. «تکم » عروسک چوبی است به شکل بز که روی آنرا با مخمل یا پارچه هائی به رنگ قرمز زینت می دهند و روی این مخمل یا پارچه را با پولک، زنگوله، سکه و آئینه تزئین می‌نمایند. چوبی باریک به زیر شکم عروسک متصل است که انتهای این چوب هم از سوراخ وسط صفحه ای چوبی می گذرد. تکمچی به وسیله‌ی این چوب، تکم را به رقص در آورده و ریتم و ضربی هماهنگ از برخورد تکم بر صفحه‌ی چوبی ایجاد می کند. این پیام آوران پیک های نوروزی و بهاران، با به حرکت در آوردن تکم و با خواندن آواز و تصنیف های بهاری و تکرار ترجیع "آیوز، ایلوز، هفتوز، گونوز مبارک" رسیدن بهار و نوروز را مژده می‌دادند. در اشعار تکم چی، به موضوعات و مناسبت‌های مختلف دینی و اجتماعی اشاره می‌شود.
شایان ذکر است که تزئینات متعددِ تکمِ عروسکی چوبین فلسفه و ماهیت مفهومی ویژه خود را داشت: بطوریکه می توان گفت زنگوله و سکّه‌ها برای صدا و ضرب آهنگ بیشتر چون چنبر دف بوده است. آئینه به رسم روشنائی و صفا، خبر آمدن سال نو را به مردم می داد، و رنگ قرمز پوشش تکم که همیشه برای پوشاندن بدنه از این رنگ استفاده می شود. بدان علت بود که در پیشینه‌ی فرهنگی و فولکلور آذربایجان لباس و توری سر عروس به رنگ قرمز بوده و عروس خود مظهر شادی و خوشی است. در مراسم نمایشی تکم، زیبائی خاص آن منوط به بازی فردی و مهارت و شگردهای شخص تکم گردان با تکیه بر حرکات موزون و آواز است.
در لابلای اشعار تکم چی ها، علاوه بر شعرهای توصیفی بهار و نوروز، ردپای مذهب شیعی و مدح امیر مؤمنان ـ حضرت علی (ع) را می توان دید. در ذیل به نمونه هائی از اشعار تکم چی ها توجه کنیم:
بهار آمد، بهار‌آمد، خوش آمد
علی با ذوالفقار‌آمد خوش آمد
ادامه اشعار به ترکی:
سیزون بوتازه بایراموز مبارک ترجمه: (عید نوروز شما مبارک
آیوز، ایلوز، هفتوز، گونوز مبارک ماه و سال و هفته و روز شما مبارک
جناب جبرئیل نامه گتیردی جناب جبرئیل نامه آورد
گتیرجگجن پیغمبره یتیردی به محض آوردن به پیغمبر رسانید
مبارک قولللارین گُویه گوتوردی پیغمبر دستهای مبارک خود را به آسمان بلند کرد
سیزون بوتازه بایراموز مبارک عید نوروز شما مبارک
امیرالمؤمنین تخته چیخاجاخ امیرالمؤمنین بر تخت جلوس خواهد کرد
یزیدون بوینونا نوختا وئراجاخ بر گردن یزید لگام خواهد زد
شیرین شربت سو یئرینه آخاجاخ شربت شیرین به جای آب روان خواهد شد
سیزون بو تازه بایراموز مبارک عید نوروز شما مبارک)
و ...
***
امید که روزی در مقابل این همه فرهنگ وارداتی و هجمه‌های بی‌امان آن، شاهد احیاء و اجرای آداب و آئین‌های دیرین زیبا سرزمینمان ایران، که تک تک آنها پیشینه و هویت فرهنگی ماست، باشیم.
"سایاچی"ها و " تکم چی" ها سفیران نوروز در آذربایجان
| جواد کریم نژاد نویسنده و پژوهشگرموسیقی |
 |
کلید واژه: نوروز، فولکلور آذربایجان، الحان و نغمات نوروزی، سایاچی، تکم چی، موسیقی نواحی
چکیده:
بدون شک موسیقی از بدو پیدایش و به پهنای تاریخ همواره جزء لاینفک و ناگسستنی زندگی انسان بوده و هست و این واقعیتی غیر قابل انکار است. هر ملتی در زمینه‌های مختلف زندگی، اعم از اجتماعی و مناسبت های متعدد آن آداب و رسوم مخصوص به خود را دارد. به بیانی دیگر در فرهنگ سرزمین پرگهر ایران، آداب، آئین و رسوم های پسندیده‌ی متعددی از نیاکان در برگ برگ کهنه کتابِ تاریخِ این زیبا مرز و بوم در ادوار مختلف تاریخی به نسل های بعدی بر جای مانده است که امروز، این آداب و آئین ها بخش اعظمی از هویت فرهنگی و میراث ماندگار سرزمین مان ایران است و موسیقی- علی‌الخصوص موسیقی نواحی - به عنوان محمل و حافظ اصلی بخش‌های گسترده‌ای از پیشینه پر افتخار و فرهنگ دیرینه‌ی آن بوده است. بطوریکه حجم قابل توجهی از مبانی، اعتقادات و آئین ها در آینه‌ی الحان و نغمات موسیقی بازتاب یافته و به نسل حاضر انتقال یافته است.
پر بیراه نیست که بگوئیم بسیاری از آداب و آئین ها، ادبیات تاریخی، ترانه‌های شفاهی و فولکلورها از طریق نغمات و الحان موسیقائی خود را از گزند دگرگونی اعصار مصون ساخته و به واسطه ی ذهن پرشور و حافظه سیال راویان، در اختیار ما قرار گرفته است.
یکی از این آئین های کهن و دیرینه، نوروز ـ این واژه پرشور ـ و نوروز خوانی بوده است. نوروز خوانی های نواحی مختلف ایران، بیانگر انتقال شکلی و محتوائی آئین های نوروزی و باستانی است. الحان و نغمات اقوام و طوائف ایرانی و مضامین مستتر در آن، یادگار و یادآور جلوه‌های زیبائی از فرهنگ دیرینه این سرزمین است.
نوروز به عنوان یک آئین، بزرگترین جشن ایرانیان از روزگار کهن تا به امروز است و نمادی از آفرینش انسان و طبیعت و برجسته ترین جشن بهاری جهان است. طبق یک سنت دیرینه، نغمه خوانان خوش الحان نوروزی، در جای جای این سرزمین آمدن بهار و زنده شدن دوباره طبیعت را در قالب ترانه های ساده بشارت می‌دادند، در فرهنگ فولکلور آذربایجان، مبشران نوروز و نوروز خوانان، خنیاگرانی تحت عنوان "تکم چی" و "سایاچی" بوده اند آنچه در پی می آید بهانه ای است برای ارج نهادن به این خنیاگران نوروزی که امروزه به برکت "مدرنیته شدن" تقریباً رنگ باخته و به دست فراموشی سپرده شده است، باشد که در حفظ و گسترش میراث های ماندگار سرزمین مان ایران و احیاء آنها، تلاشی مضاعف نمائیم.
موسیقی نوروز و نوروزخوانی:
ایرانیان از دیرباز به دلیل روح شعر و موسیقی که داشتند همواره نغمه پرداز و نواخوان بهار بوده اند و به شکرانه نو شدن سال، شادمانگی را به شیوه‌های گوناگون ترانه ساز می کردند، با تورقی کوتاه در متون تاریخی و موسیقائی، عطر دیر آشنای نغمات خاص نوروز را می توان از لابلای آن باز جست. الحانی چون؛ به نوروز، آئین جمشید، دل انگیزان، سبز در سبز، فرخ روز، ساز نوروز، سبز بهار و ... نغمات و سرودهای شاد باش خنیاگران نوروزی در گذشته بوده است که در طی قرون متمادی به دلایل متعدد و بویژه عدم وجود خط موسیقی جهت ثبت آن رنگ فراموشی به خود گرفته است. کما اینکه در ردیف موسیقی دستگاهی معاصر ایران، گوشه هائی چون؛ نوروز عرب، نوروز عجم، نوروز خارا، نوروز بزرگ، نوروز کوچک، نوروز صبا و ... امروزه نواخته می شود.
با این تفاسیر، هنوز نشانه هائی از مراسم شادی و ترانه های شفاهی و آداب و ورسوم خاص آن توسط نوروز خوانان که از چند روز مانده به آغاز سال نو با اشعار شادی بخش و حرکات متناسب و نغمات موزون نوید آمدن نوروز و بهار را می دادند، در بسیاری از نواحی ایران بویژه، حوالی البرز، مازندران، گیلان، آذربایجان و ... به شکل خیلی پراکنده، مشاهده می‌شود.
نوروز خوانی(بهار خوانی) از جمله آئین های کهن ایرانی که تا چند دهه پیش به شکل گسترده تری در بسیاری از مناطق ایران رواج داشت. نوروز خوانان، خنیاگران گمنام و و دوره گردی بوده اند که در واپسین روزهای زمستان با آهنگ های شادمانه، در کوچه و پس کوچه ها و بر در هر خانه ای با شعر و آواز، بشارت‌گر بهار بوده و نسیم بهاری را با دل و جان مردم آشنا می‌ساخته‌اند. خصوصیات مهم نوروز خوانان، به مانند همه خنیاگران ـ بدیهه سرائی و حافظه قوی شعر بوده است.
ناگفته نماند طبق منابع تاریخی، مضمون آئین نوروزخوانی در قبل از اسلام علاوه بر توصیف طبیعت و بشارت بهار، در ستایش اهورامزدا و مدح شاهان و بزرگان بوده است. این آئین پس از اسلام ـ به ویژه از دوران صفوی به بعد ـ خود را با مضامین و روایات اسلامی (شیعه) منطبق کرده و به حیات خود ادامه داده است.
در نوروزخوانی یا بهار خوانی که گونه ای از آواز خوانی موسیقی ایران است از نظر مضمون و نحوه‌ی اجرا، اشعار از بخش‌های مختلف تشکیل می‌شود. در بخش اول پس از ستایش خداوند و مدح پیامبر(ص) به توصیف امامان بویژه حضرت علی (ع) به ذکر مفاهیم مذهبی می پردازند، سپس اشعاری در توصیف صاحبخانه و توصیف بهار و نوروز و بازگوئی احساسات مردم در بازنگری دوباره بهار و نوروز به شکل بداهه و بدون موسیقی سازی می‌خواندند و انعامی دریافت می کردند.
نوروزخوانی صرفاً یک موسیقی آوازی است و در اجرای آن از هیچ سازی استفاده نمی شود نغمه های نوروز خوانی و گردش ملودی در نوروزیها ساده و روان است. این سادگی و روانی به دلیل این است که نوروز خوانان و راویان این نوع موسیقی معمولاً موسیقی دانان حرفه ای نبوده و برخواسته از مردمان عادی بوده اند، که این خود به سادگی اجرا می انجامیده است. هر بخش از جمله های کوتاه موسیقی تشکیل شده که بصورت متناوب تکرار می‌شوند و با هر تکرار به خاطر انطباق شعر با گردش ملودی مختصر تغییری می‌کند، دامنه صوتی، جمله های کوتاه موسیقی معمولاً از یک تتراکورد (حدود یک دانگ) فراتر نمی رود. در اشعار نوروز خوانی از یک ترجیع ثابت استفاده می شود. در مناطق شمالی ایران از ترجیع«باد بهاران آمده/ نوروزتان مبارک» و در منطقه آذربایجان ترجیع « سیزون بو تازه بایراموز مبارک/ آیوز، ایلوز، هفتوز گونوز مبارک/ در جملات شعر و موسیقی، مورد استفاده قرار می‌گیرد.
نوروزخوانان آذربایجان:
سرزمین آذربایجان به دلیل برخورداری از فرهنگ دیرینه و اصیل و نیز شرایط جغرافیائی و پر تحرکش، از پیشینه‌ی فرهنگی و هنری خاصی برخوردار است. بسیاری از آئین ها در ادبیات شفاهی فولکلور در دل موسیقی حماسی و گیرای این منطقه نهفته است. نوروز، این کهن آئین ایران باستان، با رنگ و بوئی ویژه و مراسم های خاصی در آذربایجان برگزار می شود. مردمان آذربایجان نیز همچون همه‌ی اقوام و تیره های ایرانی، نوروز را که بازتابی از فرهنگ و معنویت ایرانی است، با آئین‌هائی ویژه و رسومی خاص به تماشا می‌گذارند. آداب و رسوم منطقه آذربایجان از زیبائی‌های خاصی برخوردار بوده و در نوع خود بی نظیر است.
از مهمترین این رسوم، آئین‌های نوروزی است که می توان به مراسم" تکم چی و سایاچی" اشاره کرد که همزمان با نوروز با الحان دلنشین و خاص خود به نغمه سرائی پرداخته و و با طنین آواز خود در فضای کوی و برزنها، طلیعه آمدن بهار و زایش دوباره زمین را به مردم مژده می دهند.
|
آئین‌های مربوط به نوروز خوانی و مراسم "تکم و سایاچی" از موسیقی های آوازی متداول در آذربایجان است و در آذربایجان هم، مانند اکثر نقاط ایران، موسیقی با زندگی مردم همراه و عجین است و قطعاً یکی از مهمترین نمادهای فرهنگی هر جامعه و قومی موسیقی آن است، امّا متأسفانه آنچه امروزه، از موسیقی نوروزخوانان آذربایجان می دانیم بسیار محدود است. چرا که دیگر این آئین ها به صورت عینی و عملی وجود ندارد و به شکل بسیار محدود در برخی از روستاهای منطقه منجمله شبستر و جلفا، پارس آباد مغان، اردبیل و ... اجرا می شود. این نوع نغمه ها و سرودها از قدیمی ترین نمونه ادبیات فولکلوریک آذربایجان است که به روش شفاهی و سینه به سینه در قالب الحان ساده و اما زیبا و دل انگیز با روح مردمان منطقه تنیده شده و به نسل حاضر انتقال یافته است. از قدیمی ترین و زیباترین مراسمی که در آستانه عید نوروز و با فرا رسیدن بهار طبیعت درمناطق مختلف آذربایجان صورت می‌گرفت و هنوز در برخی دهات اجرا می گردد مراسم" سایاچی ها" است که شعر و ترانه هائی به نام " سایا" همراه با اجرای نمایش می‌خوانند. |
 |
در این آئین دیرینه، سایاچی ها، افراد هنرمند، شوخ طبع و بذله گوئی هستند که با نغمات، آواز و سخنان شوخ و شیرین خود مردم را دلشاد ساخته و طلیعه داران آغار بهار و جشن های مربوط به آن بوده اند. در فولکلور ترکی، سایاچی به معنی حرمت و حرمت کننده است و با توجه به اینکه سایاچی ها هنرمندان دوره گردی بودند که با لباس هائی برگرفته از رنگ طبیعت و گاه با لباس های چوپان های محلی از چند هفته مانده به نوروز، ده به ده، کوی به کوی و خانه به خانه و با دو چوب در دست می گشتند و با خواندن شعرهای مخصوص و زدن چوب های دستی به هم ریتم در آورده و شعر و آواز در وصف طبیعت می خواندند و برای مردم آرزوی روزهای خوش، خیروبرکت در سال نو از درگاه خداوند بخشنده طلب می‌کردند. در برخی مناطق آذربایجان سایاچی ها را "کوساکوسا" می‌نامند. با توجه به اینکه سایاچی‌ها از چند هفته مانده به عید، روزهای مانده به آغاز سال نو را شمارش می‌کردند، می‌توان احتمال داد ( نه به طور یقین) واژه سایا از مصدر ترکی «سایماق» به معنای شمردن گرفته شده است.
نوروز خوانان آذربایجان علاوه براینکه پیام آور شادی و بشارت دهنده آغاز سال نو و بهار طبیعت بوده اند، در اصل به نوعی راوی نقل‌های حماسی و راوی حکمت و پند و اندرزهای میهنی و مذهبی نیز بوده‌اند.
سایاچی ها و کوسا کوساها ترانه های ساده و زیبا به صورت بایاتی و دوبیتی می خواندند، و در اشعار آنها احترام به اهالی خانه و مخاطب و دعای خیر برای آنان و آرزوی خیر و برکت برای محصول کشاورزی و همچنین اظهار محبت به حیوانات مشهود بود و گاهی این احترام و دعای خیر در صورت به گرمی پذیرفته نشدن از طرف صاحبخانه از چهارچوب معمول خارج و به طنز و هجو می گرائید. به نمونه هائی از این ادبیات شفاهی و گنجینه‌ی غنی سایاها توجه کنیم:
سلام علیک سای بی لر ترجمه: (سلام علیک بیگ های سای
بیر بیریندن یئی بی لر یکی از یکی بهتر
سایاگلدی گوردونوز سایا که آمد، دیدید؟
سلام وئردی آلدی نیز سلام که داد، جواب دادید؟
آلنی تپل قوچ قوزو بره چاق و چله
سایاچی یا وئردینیز به این سایاچی دادید؟
صفا اولسون یوردونوز خانه ی تان با صفا شود
اولاماسین قوردونوز گرگتان لال شود
آج گئتسین دوشمانی نیز دشمنتان گرسنه
توخ گلسین چوبانی و سیر باد چوپانیان )
یا:
اورتوموشدم سکی ده/ اورگیم سکسکی ده/ اوچ قیزیل آلماگلدی/ بیرقیزیل نعلبکی ده/ ترجمه: ( نشسته بودم روی سکو/ دلم در انتظار بود/ در یک نعلبکی طلا/ سه سیب در آمد.)
و:
سایا، سایا، سایادان/ دامازلیقی مایادان/ بوسایاکیم دن/ آتا، بابادان قالیب.
و...
از دیگر آئین های نوروزی و نوروز خوانان آذربایجان، مراسم بسیار زیبا و جذاب "تکم" و " تکم گردانی" است که در طی قرنها با آداب و رسوم کهن مرمان آذربایجان عجین بوده است. " تکم گردانی" نیز بازتابی از ادبیات و موسیقی فولکلوریک غنی این منطقه است که ریشه ای بس عمیق در فرهنگ کهن آذربایجان دارد.
خاستگاه تاریخی و جغرافیائی، این آئین به طور یقین معلوم نیست، اما طبق منابع و نیز آنچه امروز در دست داریم، بیانگر سابقه و غنای فرهنگ شفاهی منطقه‌ای است که بطور سینه به سینه از نسل گذشته به یادگار مانده است.
با توجه به منابع ادبی و موسیقائی، تکم Takam واژه ایست ترکی، که از دو بخش «تکه» و «م» تشکیل شده است. «تکه » (به فتح تا و کاف) در زبان ترکی به معنای «بز نر قوی هیکل» که همیشه در رأس گله حرکت می کند و گله را به چراگاه و محل های معین هدایت می کند و «م » ضمیر ملکی دوم شخص مفرد است، در واقع «تکم » به معنای «بز نر من» است و به کسی که تکم گردانی می کند، «تکمچی» گفته می شود.
نکته جالب توجه در این آئین استفاده از عروسک بز است که رابطه تنگاتنگی با مفهوم شروع فصل بهار دارد. بز در فرهنگ باستانی ایران نماد باروری و زایش است. «تکم » عروسک چوبی است به شکل بز که روی آنرا با مخمل یا پارچه هائی به رنگ قرمز زینت می دهند و روی این مخمل یا پارچه را با پولک، زنگوله، سکه و آئینه تزئین می‌نمایند. چوبی باریک به زیر شکم عروسک متصل است که انتهای این چوب هم از سوراخ وسط صفحه ای چوبی می گذرد. تکمچی به وسیله‌ی این چوب، تکم را به رقص در آورده و ریتم و ضربی هماهنگ از برخورد تکم بر صفحه‌ی چوبی ایجاد می کند. این پیام آوران پیک های نوروزی و بهاران، با به حرکت در آوردن تکم و با خواندن آواز و تصنیف های بهاری و تکرار ترجیع "آیوز، ایلوز، هفتوز، گونوز مبارک" رسیدن بهار و نوروز را مژده می‌دادند. در اشعار تکم چی، به موضوعات و مناسبت‌های مختلف دینی و اجتماعی اشاره می‌شود.
شایان ذکر است که تزئینات متعددِ تکمِ عروسکی چوبین فلسفه و ماهیت مفهومی ویژه خود را داشت: بطوریکه می توان گفت زنگوله و سکّه‌ها برای صدا و ضرب آهنگ بیشتر چون چنبر دف بوده است. آئینه به رسم روشنائی و صفا، خبر آمدن سال نو را به مردم می داد، و رنگ قرمز پوشش تکم که همیشه برای پوشاندن بدنه از این رنگ استفاده می شود. بدان علت بود که در پیشینه‌ی فرهنگی و فولکلور آذربایجان لباس و توری سر عروس به رنگ قرمز بوده و عروس خود مظهر شادی و خوشی است. در مراسم نمایشی تکم، زیبائی خاص آن منوط به بازی فردی و مهارت و شگردهای شخص تکم گردان با تکیه بر حرکات موزون و آواز است.
در لابلای اشعار تکم چی ها، علاوه بر شعرهای توصیفی بهار و نوروز، ردپای مذهب شیعی و مدح امیر مؤمنان ـ حضرت علی (ع) را می توان دید. در ذیل به نمونه هائی از اشعار تکم چی ها توجه کنیم:
بهار آمد، بهار‌آمد، خوش آمد
علی با ذوالفقار‌آمد خوش آمد
ادامه اشعار به ترکی:
سیزون بوتازه بایراموز مبارک ترجمه: (عید نوروز شما مبارک
آیوز، ایلوز، هفتوز، گونوز مبارک ماه و سال و هفته و روز شما مبارک
جناب جبرئیل نامه گتیردی جناب جبرئیل نامه آورد
گتیرجگجن پیغمبره یتیردی به محض آوردن به پیغمبر رسانید
مبارک قولللارین گُویه گوتوردی پیغمبر دستهای مبارک خود را به آسمان بلند کرد
سیزون بوتازه بایراموز مبارک عید نوروز شما مبارک
امیرالمؤمنین تخته چیخاجاخ امیرالمؤمنین بر تخت جلوس خواهد کرد
یزیدون بوینونا نوختا وئراجاخ بر گردن یزید لگام خواهد زد
شیرین شربت سو یئرینه آخاجاخ شربت شیرین به جای آب روان خواهد شد
سیزون بو تازه بایراموز مبارک عید نوروز شما مبارک)
و ...
***
امید که روزی در مقابل این همه فرهنگ وارداتی و هجمه‌های بی‌امان آن، شاهد احیاء و اجرای آداب و آئین‌های دیرین زیبا سرزمینمان ایران، که تک تک آنها پیشینه و هویت فرهنگی ماست، باشیم.
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://azarsh.hozehonari.ir/s/RY4XLEX
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: azarsh.hozehonari.ir