خسرو، شیرین و فرهاد؛ شخصیت های دوگانه تاریخی یا داستانی دارند

در این نشست که با حضور پرشور علاقمندان به نظامی پژوهی برگزار گردید، اقبالی گفت: شخصیّت پردازی یکی از بارزترین هنرهای داستان پردازی است، چرا که نویسنده توسط اشخاص و قهرمانان داستان، نگرش ها واعتقادات خویش را نسبت به انسان و جهان پیرامون او بازگو می کند. هرچه قدرت دید و شناخت نویسنده از محیط اطراف از اطراف، وسیع تر و روشن تر باشد وبه ابعاد مختلف انسان ها آگاهی کاملتری داشته باشد، بهتر خواهد توانست هدف و پیام خود را در قالب شخصیّت های داستان به مخاطب بازگو نماید و بی تردید قدرت شخصّیت پردازی های داستان به مخاطب بازگو نماید و بی تردید قدرت شخصیّت پردازی وی نیز به همان اندازه بیشتر خواهد بود.

وی ادامه داد: در این نشست به بررسی شخصّیت های اصلی داستان خسرو و شیرین از دیدگاه حکیم نظامی می پردازیم. جز این قهرمانان اصلی، کسانی دیگر هم در داستان نقشی دارند که برخی تاریخی و برخی دیگر آفریده تخیّل شاعرند و از آن میان هرمز،  پدر خسرو، بهرام چوبین، باربد، نکیسا، مریم، شیرویه و شبدیز تاریخی هستند ومیهن بانو، شکّر اصفهانی، بزرگ امید، ندیمه ها و گلگون (اسب) نشانی در تاریخ ندارند.

وی تصریح کرد: در منظومه خسرو وشیرین، به سبب گستردگی دامنه طرح داستان و تنّوع حوادث، و ماجراهای فرعی، اعّم از گریختن خسرو از بهرام چوبین، جنگ خسرو با بهرام و گریختن بهران، آگهی خسرو از مرگ بهرام چوبین، آغاز عشق فرهاد به شیرین، تعداد و تنوّع شخصیّت ها از طرف یک راوی به نمایندگی نظامی بسیار مشخّص و با توصیف های جانبی کامل قابل ملاحظه است. به طوری که این داستان به همان اندازه که داستان حوادث پرشور و هیجان است، داستان شخصیّت و نقش های گوناگون آنهاست؛ یعنی، نظامی در پروراندن اثر داستانی خود، به جای آنکه اشخاص داستان را به سخن وا داردو خصوصیّات و صفاتشان را از خلال گفته هایشان به خواننده نشان دهد، با شرح وصف مستقیم یا ضمنی ، صفات و خصوصیّاتشان را در پیش روی خواننده می نهد.

این استاد دانشگاه افزود: در داستان خسرو و شیرین نظامی، سه شخصیّت اصلی و کلیدی وجود دارد که قسمت بیشتر حوادث و وقایع داستانی روی این شخصیّت متمرکز می شود؛ که عبارتند از: شیرین، خسرو پرویز و فرهاد. علاوه از این شخصیّت ها، شخصیّت های فرعی نیز در این داستان به چشم می خورن، از جمله: هرمز(پدر خسرو پرویز)، بهرام چوبین، باربد، نکیسا، مریم ـ شیرویه، مهین بانو(شمیرا)، شکر اصفهانی، بزرگ امید و ندیمان شیرین و دو شخصیّت غیر انسانی؛ یعنی ، شبدیز و گلگون هم به اندازه ی شخصیّت های انسانی، در این داستان ایفای نقش می‌کنند.

نظامی در شخصیّت پردازی، با توجه به ویژگی های ظاهری، خصوصیّات روحی و عاطفی گرایش فوق العاده ای، به غیر واقعی جلوه دادن شخصیّت هایش دارد؛ مثلاً، در توصیف کردن شیرین و عاشق شدن خسرو گاهی به طور مستقیم و زمانی هم از زبان دیگرشخصیّت ها، به توصیف آنها می پردازد.

وی در ادامه گفت: بررسی ارتباط خسرو با دیگر اشخاص داستان از دسته‌های جزئی‌تر مثل رابطه خسرو با شیرین، مریم، فرهاد، شاپور و... شروع می‌شود و به دسته‌های کلی‌تر مثل رابطه خسرو با زنان، رقیبان، طبقات فرودست و... می‌انجامد. مثلاً در رابطه خسرو با شیرین از یک سو میل و رغبتش به شیرین را می‌بینیم و از دیگر سو اجتنابش از ازدواج با او را؛ این می‌تواند ویژگی دوگانگی عاطفی خسرو محسوب شود. در شاخه دیگر مدل درختی یعنی رابطه خسرو با فرهاد و بهرام چوبین (یا در مقوله کلی‌تر رابطه او با رقیبانش) باز هم شاهد دوگانگی عاطفی شخصیت هستیم. خسرو از یک سو به دنبال جنگ و دسیسه‌چینی علیه رقیبانش است و از دیگر سو با شنیدن خبر مرگ آن‌ها دچار غم و اندوه شدید می‌شود. در بررسی‌های دقیق‌تر در می‌یابیم که این دوگانگی عاطفی حاصل دو خصلت غرور و مهربانی است.

تحلیل رفتار و گفتار خسرو در قالب چهار اصل تکرار، تشابه، تضاد و دلالت ما را به سمت ویژگی‌های مختلف این شخصیت هدایت می‌کند. مقاومت ناپذیری خسرو در مقابل زنان بارها در داستان تکرار می‌شود و او را شخصیتی هوس‌پیشه می‌نمایاند. دو رفتار مشابه در موقعیت‌های مختلف نیز از او سر می‌زند که مؤید همین صفت است؛ در اصفهان شکر پس از مست کردن خسرو، به جای خود کنیزش را نزد او می‌فرستد و خسرو متوجه این موضوع نمی‌شود. شیرین نیز در شب ازدواجش وقتی خسرو مست به بالین او می‌آید، پیرزنی از آشنایانش را به داخل اتاق می‌فرستد و خسرو باز هم متوجه نمی‌شود. علاوه بر تکرار و تشابه، تضاد نیز در بررسی معنایی شخصیت خسرو راه گشاست. دیدارهای مکرر خسرو با شیرین و به قهر بازگشتنش از نزد او، مسرور بودن از مرگ مریم و عزاداری برای او، نرفتن به خواستگاری شیرین با وجود نبود مانع و رفتن به اصفهان و ازدواج با شکر اصفهانی، ترس و گریز از بهرام چوبین و در نهایت شجاعت و دلاوری نشان دادن در جنگ با او نمونه‌هایی از رفتارهای متناقضی است که از درون آن‌ها می‌توان به ویژگی‌های خسرو رسید. در مورد اصل چهارم یعنی دلالت، نظامی گاه آگاهانه آن را در شخصیت‌پردازی رعایت کرده است و گاه با دلالت‌های نا به جا مخاطب را در رابطه با شخصیت گمراه می‌سازد. مثلاً وقتی خسرو، شیرین را عریان در حال آب‌تنی مشاهده می‌کند، این ‌طور به ذهن می‌آید که نخستین واکنش او در برابر این همه زیبایی –که نظامی به تفصیل آن را بیان کرده است- حیرت یا درباره شاهزاده هوس‌رانی چون خسرو میل جنسی باشد، درحالی‌که اولین واکنش او در نخستین لحظات نگریستن به شیرین، گریه‌ای بی‌امان است که توأم با احساس حسرت به او دست می‌دهد. این گریه هیچ دلالتی بر هیچ یک از ویژگی‌های انسانی چه در خسرو و چه در هر شخص دیگری ندارد زیرا نه حیرت جمال در نخستین لحظات نگریستن اقتضای گریستن می‌کند و نه احساس شهوی و نه آمیزه این دو با این تعبیر که گریه خسرو از این روی است که چرا موجودی بدان زیبایی و هوس‌انگیزی را در تصاحب خود ندارد.

وی همچنین اضافه نمود: خسرو و شیرین، شخصیت هایی تاریخی هستند؛ اما از فرهاد تنها ردپای محوگونه ای در برخی متون بر جای مانده است و جایگاه تاریخی او لغزان و قابل تردید می نماید؛ از دیگر سو شیرین در داستان نظامی، شخصیتی آرمانی دارد که با روایت های تاریخی نزدیک به روزگار نظامی چندان همسو نیست. با نگاهی دقیق به خسرو و شیرین، می توان دریافت که نظامی شیرین را عامدانه تطهیر کرده است و با این روش، الگویی از معشوق آرمانی به دست داده است. بن مایه عامیانه داستان به ما نشان می دهد که فرهاد برخلاف تصور تاریخی جامعه، تنها نقش یک قربانی عشقی را در این منظومه بازی می کند. فرهاد در این داستان بازیچه شیرین است و ورود او به داستان، نتیجه کنش متقابل شیرین در برابر هوس رانی های لگام گسیخته خسرو است. در این منظومه، عشق فرهاد با شور و اشتیاق بسیار توصیف شده است و از آن جا که چنین عشقی، با مشخصات جامعه ایران هماهنگ بوده، مورد اقبال عام قرار گرفته و فرهاد، قهرمان ناکام این عشق، الگوی عاشق و دلداده راستین گشته است.

گفتنی است، سلسله نشست های پژوهشی « شرح گنج»، به همت واحد آموزش و پژوهش حوزه هنری استان آذربایجان شرقی در چهار نشست برگزار شد، نشست های فوق روزهای سه شنبه هر هفته، راس ساعت 17 در سالن استاد شهریار حوزه هنری استان پذیرای عموم علاقمندان به مباحث نظامی شناسی بود.