حضرت محمد (ص) در ادبیات عاشیق

ادبیات ترکی همانند ادبیات ملل دیگر به دو قسمت تقسیم می شود:
- 1 ادبیات شفاهی و یا ادبیات مردم با اصطلاح جهانی فولکلور
-2 ادبیات نوشتاری و یا رسمی ادبیات شفاهی خود از دو قسمت تشکیل شده است:
-1- 2 ادبیات شفاهی که آفرینندگانشان ناشناخته است که در اصطلاحجهانی به این دسته از ادبیات «آنونیم » گفته می شود.
-2- 2 ادبیات شفاهی که آفرینندگان شان معلوم است و از طریق نقل از نسلی به نسلی و سینه به سینه دهان به دهان به دست ما رسیده است که ادبیات عاشیقی آذربایجان از این نوع است.
ادبیات عاشیقی از شعر عاشیق های گذشته و داستان های عاشیقی تشکیل یافته است. عاشیق ها از پگاه اسلام در آفرینش خود جایگاه قابل تقدیری به باورها و بزرگان اسلامی اختصاص داد هاند. یکی از قدیم ترین آفریننده ادبیات عاشیقی، آفریننده کتاب دده قورقود است. مقدمه کتاب با این جملات آغاز می شود. «رسول علیه السلام زمانینا یاخین بیات بویوندان قورقودآتا دئیرلر بیر ار قوپدو » نزدیک به زمان حضرت رسول در طایفه ی بیات مردی به نام دده قورقود متولد شد. این تکمیل گر روایتی است که دده قورقود اولین کسی از ترکان است که با پیامبر گرامی اسلام دیداری داشته و از طرف حضرت رسول ماموریت تبلیغ دین مبین اسلام را داشته است. این است که ادبیات عاشیقی از دده قورقود تا روزگارما هیچ گاه از مسیر اسلام و تعالیم پیامبر بزرگ اسلام منحرف نشده است. عاشیق ها همیشه بعد از یاد خدا یادی از پیامبر بزرگوارمان کرده اند. بعد از پیامبر، سیف الاسلام علی (ع) است که عاشیق ها با یاد او آغاز به مجلس آرایی کرده اند. اینک نمونه های از این بحر بیکران را این جا یاد آوری می کنیم:
در کتاب دده قورقود بارها یادی از حضرت رسول شده است و این جمله بارها تکرار شده است: «آغ آلنیندا بئش کلمه دوعا قیلدین قبول اولسون! ییغیشدیرسین، دوروشدورسون گوناهینیزی آدی گؤرکلو محمد(ص)ده باخیشلاسین ! » خداوند عبادت را قبول کند و گناهانت را جمع و جور کرده و به نام زیبای محمد(ص) بخشاید. 
قربانی، اوّلین عاشیق ادبیات عاشیقی بعد از اوزان ها از روستای دیریلی خدافرین گل های محمدی را پروش یافته ی عرق حضرت محمد(ص) می داند: « گؤیونن گئدن جبرائیل دیر، پری دیر، قیزیل گوللر محمد(ص)تری دیر، نام و خصایل مبارک حضرت پیامبر بارها زینت بخش اشعار قربانی گردیده است. برای نمونه به شعر معروف معراج نامه که امروزه در اکثر مجالس عروسی توسط عاشیق ها خوانده می شود:
جبینین تجلّ، جمالین گونش
کل شیءٍ هالک آلله دئییبدیر
ایکی قاب قوسین، قره العینین
بیلمزم قانیما نه سوساییبدبر
اوزا ن حیدر یکی از قدمای ادبیات عاشیق هاست که اکثر اشعارش در پند و اندرز و مسائل دینی است برای نمونه یک شعر گرایلی که در بند آخر ذکری از رسول اکرم دارد:
یئتر حاقّا واران حاقّی بولار
حاقّ ایله ایمانا یئتر
الست دن روحو شاد اولان
یئتنده سبحانا یئتر

اوزونده دوغرو بولمایان
کؤنلونه ایشیق سالمایان
مداحی  مؤولا اولمایان
مطلبده شیطانا یئتر

حیدردی محشره گئدن
صدقی عیبادته یئتن
محمده بیعت ائدن
ذکر ائدیب قرآنا یئتر
اوزان حیدر
مسکین ابدال هم‌عصر شاه اسماعیل صفوی بوده است و یکی از کارگزاران فرهنگی شاه خطایی در منطقه ی «گؤیچه » بوده است این عاشیق برای بسط و گسترش تشیع اشعار زیادی در منقبت امامان معصوم سروده است. در شعری سنی و شیعه را امت پیامبر خطاب کرده و در همان شعر ذکر می کند که دوازده امام از اولاد پیامبر می باشد و حرمت اولاد پیامبر بر همه امت واجب است:
میسکین ابدال چکر غمی  محنتی
اون ایکی امام دی پیغمبرین ذریتی
سنی، شیعه محمدین(ص) اُمَتی
پاشام، مروت ائیله، بئله کار اولماز
مسکین ابدال
خسته قاسیم از روستای تیکمه داش، عاشیقی است که در قرن دوازده میلادی به عرصه ظهور رسیده است. اشعارش مملو از مضامین دینی و اخلاقی می باشد در شعرهای زیادی از پیامبر اکرم یاد کرده است.
ازلیندن حقیقته باغلییام
محمد مصطفی(ص)نی سئومیشم
شاه لافتی‌دان درسیم آلمیشام
من علی مرتضی (ع) سئومیشم.....

معراج ائدیب عرش اوزونه واراندا
هامی دوردو آیاغینا محمد(ص)
ملکلر شاد اولوب گولدو، دانیشدی
معطل قالدیم نووراغینامحمد(ص)

...جبرائیل حرادا نمایان اولدو
محمد پیغمبر(ص)قرآن خوان اولدو
خدیجه (س) اوّل ده مسلمان اولدو
تانیدی قبله نی ائیله دی سجود
خسته قاسیم

اکثر عاشیق ها از رسول مکرم به عنوان شفاعت کننده امت اسلام در محکمه ی عدل یاد می کنند. خسته قاسیم شعری به نام اصول دین در بند معاد دارد:
قاسیم دئیر: پنجم «معاد » قیامت
قیامت ده گلرائیلر شفاعت
حضرتی محمد(ص)ختمی مرتبت
زبرجددن تخت نور افشانی وار
خسته قاسیم

« آلله ، محمد، علی » عاشیق
ابتدا «الف » دن درسیم آلاندا
«الست » عالمینده دئمیشم بلی
حقیقت ده ایکی گؤزل سئومیشم
بیری محمد(ص) دیر او بیری علی (ع)
علعسگر

عاشیق ها برای اینکه بحثها و سروده های دینی و مذهبی آن ها در یادها بماند، در بیشتر اوقات اشعار موضوع های ذکرشده را به صورت معما و سوال جواب سرود ه اند که در ادبیات عاشیقی به اینها « دئیشمه » گفته می شود.
ای عاریف، پاشام یانیندا، سنه سؤیلرم مدحی
معریفتی، طریقتی، آنلا، قان حقیقتی
عیسوی سن اینجیلی سئو، موسوی سن تؤوراتی
محمدین(ص) امتی سن، بویون قوی، قرآنا گل
عاشیق اقبال

عیسوی‌ام، موسوی‌ام، هر نه‌یم اؤز یولومدا
حقیقتدن خبر وئررم، معریفت کامالیندا
ایندی پاشا قوللوغوندا، صدراعظم یانیندا
حاقّینان دیوان کسسینلر، عدالت دیوانا گل
عاشیق عالی

من ایقبالا بیر سالام وئر، سوروشوم حالین گؤروم
حقیقت حاقّ عاشیغیسان، سؤیله کامالین گؤروم
اینجیل، زبور، تؤورات، قرآن،گؤستر کیتابین گؤروم
دوستوم، اگر بت‌پرست سن، بو ناری پیرانا گل
عاشیق اقبال

آدیمدی عاشیق عالی، فرض و سنت قیلیرام
الیف آلله ین آدیدی، بئی پئیغمبر تانیرام
تای تبررا، قنی آلله، اونا سَجده قیلیرام
خیلقتیم آدم آتادی، سن خاک ی یِکسانا گل
عاشیق عالی
این چند نمونه نشانگر آنست که عاشیق ها همیشه مبلّغ سیره ی پیامبر بزرگوار بوده و هستند. به جرات می توان ادبیات عاشیق را ادبیات پاک و تمیز اسلامی نامید که در هیچ شعر و داستانی از احکام و اخلاق اسلامی گمراه نشده است. حتی در اشعار غنای و غیره پاسدار اخلاق اسلامی بوده و هستند.
سخاوت عزتی