حوزه هنری آذربایجان شرقی
← همه اخبار
آداب و سنن عزاداری ماه محرم در آذربایجان شرقی
۱۷ بهمن ۱۳۸۹کد خبر: 41911۱
عاشورا اگر چه یک روز و حتی کمتر ازآن، یک ظهر تا غروب بیشتر نبود. اما به تغبیر شاعر معاصر دکتر علی موسوی گرمارودیاین زمان کوتاه، کلاس فشرده تاریخ و منظومه بزرگ هستی است و در این کلاس فشرده تاریخ سراغ هر فصل و کرامت و هنر و معرفتی را می توان گرفت و جلوه های آن را در این منظومه بزرگ به تماشا نشست...
«آداب و سنن عزاداری ماه محرم در آذربایجان شرقی»
اشاره:
عاشورا اگر چه یک روز و حتی کمتر ازآن، یک ظهر تا غروب بیشتر نبود. اما به تغبیر شاعر معاصر دکتر علی موسوی گرمارودیاین زمان کوتاه، کلاس فشرده تاریخ و منظومه بزرگ هستی است و در این کلاس فشرده تاریخ سراغ هر فصل و کرامت و هنر و معرفتی را می توان گرفت و جلوه های آن را در این منظومه بزرگ به تماشا نشست.
و اینچنین است که هر انسان آزاده ای کمال مطلوب خودرا در این منظومه بزرگ می تواند بیابد و در بین هنرمندان و خصوصاً شاعران نگاه ویژه ای به عاشورا و حماسه جاویدان حسینی داشته اند.
شاعران آذربایجانی نیز از اینقافله عقب نمانده و اشعار بسیار ناب و نغزی در شجاعتها و دلاوری ها و ذکر مصیبت های ائمه اطهار (ع) سروده اند که از این میان می توان به شعرایی مانند صراف ـ قمری ـ دلریش ـ صحاف ـ راجی ـ ذهنی ـ غمگین ـ هندی ـ حجةالاسلام نیر و سید حسین کهنمویی و استاد عابد اشاره کرد.
زائران قبر من این شام عبرتخانه است
مدفنم آباد و قصر دشمنم ویرانه است
من به دیوار خرابه می نهادمروی خویش
او چه مردی کز غرورو سلطنت دیوانه است
محو شد آثار او پایندهشد آثار من
ذلت او عزت من هر دو جاودانه است
( اشعار فوق از جمله آثار نغز استاد کهنمویی است که در کنار ضریح مقدس حضرت رقیه (س) حک شده است.)
سید محمد مسعود نقیب ازجمله نویسندگان و شاعران معاصر است که آثار قابل توجهی در منوگرافی و بیوگرافی آذربایجان به خصوص راجع به « محرم در آذربایجان » دارد. به پای صحبت های وی نشستیم تا در خصوص آداب و سنن عزاداری ماه محرم در آذربایجان اطلاعاتی کسب کنیم. که مشروح این گفتگو را به نظر خوانندگان گرامی میرسانیم.
****
* به نظر شما اولین مرثیه خوانان و نوحه گران برای حضرت اباعبدالله الحسین (ع) چه کسانی بوده اند و عزاداری ها به چه نحوی بوده است؟
قبل از تولد حضرت ابا عبدالله الحسین (ع)، پیامبر اکرم (ص) موضوع عاشورا و شهادت امام حسین را با یک بیان خاص مطرح کرده و گریه کرده بودند.
بعداز جریان عاشورا ــ اولین نوحه گران که برای حضرت امام حسین (ع) و شهیدان عاشورانوحه سرایی کردند حضرت زینب (س) و رباب مادر علی اصغر، ام البنین مادر حضرت ابوالفضل و حضرت سکینه بودند که در حین حرکت قافله اسرا در مسیر کربلا تا شام گریه می کردند و در جاهای لازم با سخنرانی هایشان به افشاگری می پرداختند.
حتی در این مسیر یک راهب مسیحی و حتی بعضی از کوفیان نیز نوحه گفته و عزاداری کردند. قبیله بنیاسد نیز در جریان دفن بدن های شهدا به نوحه خوانی پرداختند.
امام زین العابدین علیه السلام نیز تا آخرین لحظه حیاتشان هر وقت آب می نوشیدند نوحه سرایی و گریه می کردند.
بعد از این ایام بنی امیه به شدت نوحه گری و مرثیه خوانی و عزاداری برای شهدای کربلا را ممنوع کردند و عزاداری توسط شیعیان به صورت مخفی انجام می پذیرفت تادر سال 325 هجری قمری شخصی بنام معزالدوله از حکام آل بویه بعد از مسلط شدن به بغداد عاشورا را تعطیل عمومی اعلام کرد و مردم لباس عزا تن کرده و به صورت علنی به عزاداری پرداختند و از آن به بعد شیعیان در جای جای دنیا مخصوصاً در ایران که یک کشور شیعی است به عزاداری ماه محرم رونق دادند و به غیر از ایران عزاداری اهالی کرخو در افریقا به خصوص در مصر و بعضی جاهای دیگر انجام می گرفت.
در زمان متوکل خلیفه بغداد دوباره عزاداری ممنوع شد و به دستور وی متأسفانه قبر شریف حضرت اباعبدالله الحسین (ع) را به آب بستند تا اینکه در قرن ششم در نفر واعظ سنی مذهب بنام علی ابن حسین غزنوی حنفی و امیرعبادی روضه خوانی و مرثیه سرایی کردند.
تا در دوره ی صفویه، که رسماً اعلام کردند و دستور دادند که برایابا عبدالله الحسین عزاداری و نوحه سرایی با عظمتی ترتیب داده شود و از آن تاریخ بعضی از علم ها و کتل ها و بیرق های مخصوصی ساخته شده و از آنجائیکه صفویه ازآذربایجان به پا خاسته بود مراسم عزاداری در آذربایجان خصوصاً در تبریز و اردبیل شکوه خاصی داشت و از چند روز مانده به محرم، مردم با نصب پرچم های سیاه در سر منازل و محل کارشان و حسینیه ها و مساجد و تکیه ها و پوشیدن لباس سیاه و انداختن شال عزا به گردن خود به پیشواز ایام عزاداری اباعبدالله الحسین می رفتند. در دوره قاجار این عزاداری رونق به سزایی یافت به طوریکه در بعضی از منابع و مأخذ وجود دارد در سال 1269 قمری فقط در تهران به غیر از حسینیه ها و مساجد فقط 54 باب تکیه وجود داشت که تعداد این تکیه ها در کشور به 200 باب می رسیده است.که از آن موقع به بعد در جایایران اسلامی و شیعی این عزاداری ها متداول بوده است.
*آداب و سنن عزداری ماه محرم در آذربایجانشرقی چگونه است؟
آذربایجان از دیر باز خاستگاه شعرای اهل بیت (ع) و عاشوارا بوده و مخصوصاً تبریز که به شهر « ام الهیات » معروف است. در تبریز بیش از 1700 هیئت حسینی وجود دارد که در اصطلاح محلی با این هیأت ها «سیره» می گویند.
این هیأتها در طول هفته به یاد و نام حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) و یاران و اصحاب آن حضرت برنامه های ختم قرآن ــ مرثیه خوانی ــ مصیبت سرایی و سینه زنی برگزار می کنند. مردم آذربایجان معمولاً از دو سه روز بعد از عید غدیر به استقبال ماه محرم رفته و بیرق های سیاه در سر مغازه ها و تیمچه ها و حجره ها نصب می کنند و مردم با پوشیدن لباس عزا به استقبال ماه محرم می روند. در اکثر خیابانها و کوچه ها و محلات، چادرها و خیمه های مخصوص نصب کرده و براساس سنت حسنه احسان و نذر،اطعام می دهند و در بعضی از تکابا اطعام دادن از محل موقوفه مخصوص عزاداری برایامام حسین شایان توجه است.
البته در پیشواز از محرم در سال های اخیر بدعتی ازسوی عده ای معاند برای لوث کردن و تحت شعاع قرار دادن عید سعید غدیر که عید امامت و ولایت است. سه چهار روز مانده به این عید سعید مثلاً به پیشواز از ماه محرم رفته و بزرگترین روزی را که عید امامت و ولایت است و باید جشن گرفت به ورطه فراموشی میسپارند.
از فرمایشات امام صادق علیه السلام است که فرمودند: «شیعتنا خلقوا منفاضل طیبتنتا: یفرحون فی فرحنا و یحرنون فی حزننا» در ایام شادی ما شاد و در ایام عزاداری ما غمگین باشید و لذا نباید کاری کرد که غدیر را که عاشورا تتمه و حاصل اینروز غدیر است به فراموشی سپرده شود.
بازار تبریزکانون عزاداری هاست، این بازاراز دهه اول تا 2 محرم حالت تعطیلی پیدا کرده و تیمچه های بازار که بالغ بر 60 تیمچه است سیاه پوش شده و در اکثر تیمچه ها بعد از احسان صبحانه هر روز چند روحانی بالایمنبر رفته و از فلسفه محرم و عاشورا و اهداف قیام ابا عبدالله الحسین سخن گفته و روضه خوانی و مرثیه سرایی می شود. محلات مختلف تبریز دارای پرچم های مخصوصی هستند که قدمت بعضی از این پرچم ها به 120 سال پیش می رسد.
در مراغه در محل دروازه این شهر توسط هیأت حسینی مراسم علم بندی برگزار می کنند و از پارچه های سبز، سرخ، سیاهعلم مخصوص را تزئین نموده و عزداری می کنند.
در هشتم محرم که به تاسوعای کوچک یا روز عباس معروف است دسته جات این شهر عباس گویان از خیابانها می گذرند و به حسینیه خود که رسیدند در آنجا بکار می گیرند. و نوحه سرایان معروف هر کدام نوحه میخوانند.
در این شهر همچنینی در روز عاشورا خیل عظیم جمعیت بعد از نماز صبح وقرائت زیارت عاشورا به یاد حضرت سیدالشهداء که مراسم حج را نیمه تمام گذاشت، یاحسین گویان تا مرکز شهر رفته و در آنجا بعد از سخنرانی های روحانیون به مرثیه خوانیو سینه زنی می پرداختند.
مراسم دیگری که در دو سه سال اخیر در بعضی از شهرهای آذربایجان شرقی و غربی مثل مراغه،تبریز و ارومیه به تبعیت از اردبیل رایج شده استمراسم طشت گذاری است، که از 22 تا 28 ذیحجه انجام می پذیرد.در این مراسم 10 الی 15طشت مسی را که در دور این طشت ها نوشته هایی از سخنان اباعبدالله الحسین (ع) و رجزهای یاران آن حضرت حک شده را پر آب می کند و در مقابل مسجد دور می گیرند و بچه های کم سن و سال با جامه های مخصوص به یاد تشنگان صحرای کربلا العطش گویان از داخل این طشت ها آب برمی دارند و از شهامت و شجاعت حضرت عباس اشعاری خوانده می شود و نوحه سرائی می کنند. با برنامه ریزی دقیق و با فرهنگ سازی قوی چنانچه این مراسم به سوی تحریفات نرود به صورت یک نماد تجسمی و ترسیمی قابل تأمل است.
البته اصل این مراسم در شهرستان اردبیل با ابهت بسیار بالا توسط دستجات محلات معروف در بیست و ششم یا بیست و هفتم ذیحجه انجام می گیرد.
این دستجات به طرف مسجد جامع این شهر حرکتمی کنند و در این مسجد توسط وعاظ و شاعران فلسفه قتل اباعبدالله الحسین و اهداف قیام عاشورا گفته می شود سپس ذکر مصیبت شده و مداحان معروف حد امکان و فرصت به نوحه سرایی می پردازند و بکا می گیرند. * نحوه عزاداری دسته ها در این منطقه به چه شیوه هایی است؟
در تبریز هر محله ای 4 الی 5 دسته عزاداری دارد که بعضیها در بازار و بعضی ها در محله خود و بعضی ها نیز در فضای باز خیابان های شهر حرکت کرده و به عزاداری می پردازند.
دسته عجم- سینه زنان و دسته زنجیر زنان و دسته پیوسته که هر یک از این دستجات به سبک خاص و اشعار مخصوصی عزاداری می کنند.
شاه حسین گویان که در اصطلاح محلی «شاخسی» معروف است یکی از دسته جات منحصر به فرد تبریز است که معمولاً 200 الی 1000 نفر با یک دست کمر همدیگر رابه نشانه وحدت گرفته و با مشت کردن و بالابردن دست دیگر بر علیه دشمن رجزخوانی می کنند و شعارهایی در آمادگی برای جانبازی و جان نثاری در راه حضرت امام حسین(ع) سرمی دهند.
تا پیش از یکی دو دهه قبل، مرسوم بود که دسته جات شاه حسین گویان بایک دست کمر یا دوش یکدیگر را گرفته و با دست دیگر قمه یا شمشیر برگرفته و با تکان دادن آن در بالای سر به نشانه آمادگی در جنگ با دشمنان اسلام رجزخوانی کرده و شعار می دادند که گاهاً نیز شمشیرها را بر سر خود می زدند، که با پیام شجاعانه مقام معظم رهبری خوشبختانه این امر منسوخ شد و شمشیر گرفتن موضوعیت ندارد.
از دیگر بدعت های وارده در بعضی از دسته جات شاخسی ، داشتن 72 عدد طبل که طبل ها از شماره 1 تا72 کوچک و کوچکتر می شوند.
طبل شماره 1 که به یاد حبیب بن مظاهر است با چرثقیلکوچکی حمل و حدود پنج الی 10 نفر به این طبل می کوبند و طبل آخری (هفتاد و دومین طبل) به یاد حضرت علی اصغر سرباز شش ماهه اباعبدالله الحسین توسط یک پسر پنج و شش ماهه نواخته می شود و معمولاً مراسم عزاداری این دسته جات شبها از ساعت 10 به بعد شروع می شود که تا پاسی از شب ادامه دارد. و باعث رنجش کودکان و پیران و مریض ها و ترافیک بسیار در خیابان می گردد و در این میان عزاداران خسته و کوفته بعد از نیمه شب بهمنزل خود بازمی گردند به دلیل کم خوابی نمی توانند نماز صبح را اقامه کنند و روسای هیئت ها بایستی به این موضوع که امام حسین برای نماز قیام کرد توجه خاصی داشته باشد.
روز و شب گر به حسین ابن علی گریه کنی شرطاول که دهد سود نماز است، نماز
دسته عربها
عرب ها در دو یا در یک دسته که لباسهایشان عیناً به مانندلباس عربهاست و از نوحه و شعر خاص استفاده می کنند و در مسیر مشخص شده حرکت می کنند و معمولاً به صورت سئوال و جواب شعار می گویند. یعنی بعد از خواندن بیت اول توسط دسته اول دسته دوم پاسخ شعر دسته اول را می دهند.
دسته سینه زنها
نوع حرکت و روش این دسته ها به مانند دسته عربهاست و اینها به آرامی به سینه می زنند و آهنگ اشعارشان متفاوت از عربهاست.
دسته زنجیرزنان
زنجیرزنان تبریز روش زنجیر زدنشان با نقاط دیگر ایران فرق می کند. در تبریز زنجیرزنان معمولاً سه نفره و به طور موازی در پشت سر هم ایستاده و با برداشتن سه قدم به جلو و سه قدم به عقب به حرکت ادامه می دهند و در هر قدم یک زنجیربه دوششان می زنند و با ریتم پاهایشان اشعار مخصوصی را می خوانند.
دسته پیوسته
که معمولاً از کمر هم می گیرند و به همدیگر می چسبند و به صورت دو بعدی حرکت می کنند و اشعارشان به صورت دیکلمه است و حالت بسیار پژمرده و یأس و افسرده حرکت می کنند و با حزن و اندوه بسیار عزاداری میکنند.
دسته عجم ها
از دسته جاتی که مختص به تبریز است و من نوع آن را در هیچ کجای ایران ندیده ام، دسته عجم هاست که معمولاً این دسته جات تعدادشان بیش از 200 نفر است. عزاداران این دسته ها که معمولاً از طبقات مرفه جامعه هستند، کت و شلوار و پیراهن و جوراب و کفش مشکی به تن کرده و با انداختن شال سیاه به گردن خود در حالی که دوش به دوش هم چسبیده اند با حرکت دستها به صورت پنج ضربی به ارامی سینه زنی نموده، اشعار خود را که معمولاً به فارسی و ترکی است می خوانند.
دسته های عجم در اربعین حسینی به صورت هیئت های عزاداری به جوار حضرت امام رضا(ع) می روند و مورد توجه مردم قرار می گیرند.
شبه خوانی
این نوع عزاداریها از نوع هنرهای تجسمی و ترسیمی و هنر تئاتر است که افراد بدون وجه اجتماعی در نقش ائمه و اصحابش ظاهر نشوند و در دیکلمه های خود بااشعار من درآوردی موجب هتک حرمت معصومین نگردند و واقعه عاشورا تحریف نشود در نوع خود جذاب است. * نحوه عزاداریها در تبریز در ایام تاسوعاو عاشورا چگونه است؟
همچنانکه قبلاً به آن شاره شد بازار تبریزهمواره و در تمام دوره ها کانون عزاداران تبریزی ها بوده و هست.
پنج روز ازهشتم تا 12 محرم بازار میزبان عزاداران دستجات مختلف می شوند،به این گونه که دستجات به ترتیب قرعه کشی از مقابل مسجد مقبره (مسجد معروف آیت الله شهید قاضی طباطبائی)حرکت کرده و در تیمچه مظفریه به اوج خود رسیده و خاتمه می یابد. در صبح عاشورا بعد از اقامه نماز و قرائت زیارت عاشورا از اکثر مناطق، محله ها و مساجد و تکیه ها و حسینیه ها، عزاداران با سبک های مختلف که قبلاً در مورد آنها گفته شد به سوی مصلی تبریز به گونه ای حرکت می کنند که ضمن عزاداری در خیابان های اصلی شهر یک ساعت به اذان ظهر در مقابل مصلی اجتماع کرده و به سخنرانی یکی از روحانیون شهر درخصوص فلسفه عاشورا و قیام اباعبدالله الحسین (ع) و ذکر مصیبت های ائمه اطهار(ع) (با توجه به اینکه یکی از اهداف مهم قیام حضرت امام حسین (ع) احیاء نماز و امر به معروف و نهی از منکر بوده است) نماز جماعت ظهر عاشورا به صورت دسته جمعی در مصلی و خیابان های منتهی به آن اقامه می شود که مخصوصاً در یکی دو سال اخیر این موضوع اهمیتو رونق خاصی در این شهر پیدا کرده است.
و از زمان گذشته روشن کردن شمع در شب عاشورا در مساجد محلات مختلف تبریز مرسوم بوده است که خوشبختانه امروزه مراسم خاصیبه جای شمع به یاد 72 تن از شهدای کربلا به 72 مسجد یا حسینه یا تکیه لامپ اهداء می شود. از تحریفات - بدعت ها- خرافات وارده درمراسم عزاداری ها برایمان بگوئید؟
آقای مایکل برانت مرد شماره یک سابق سازمان سیا مطرح کرده بود که اگر می خواهید با ایرانیان مبارزه کنید 2چیز را از دستآن ها بگیرید. یکی مراجع و مجتهدین و دیگری امام حسین را و برای تحقق این امر و بدبین کردن مردم مخصوصاً جوانان، تحریفات و بدعت ها و خرافات را با عناوین مختلف به دستگاه امام حسین و مراسم عزاداری ها وارد کرد.
اباعبدالله الحسین(ع) در آن ظهر عاشورا با ذات احدیت عشق بازی می کرده و همه چیز برای لقاءالله و برای وصل به ذات باری تعالی بوده ولی متاسفانه بعضی از شعرای نادان ان را با اشعار ضعیف خودشان تا سطح یک عشق مجازی پایین آورده اند.مگر می شود که در آن بحبوحه جنگ حضرت قاسم(ع) درفکر معشوق و ازدواج بوده باشد که اشعاری در خصوص حنابندان و نرسیدن دست قاسم به عروس خود سروده اند، در بعضی از اشعار آمده است که وجود مبارک حضرت اباعبدالله الحسین به اندازه ستارگان آسمان زخم وارد شده، کجا حضرت زینب معجرش را درید، کجا حضرت سکینه پیراهنش را پاره کرد.
بعضی ها که نمی شود به آنان شاعر اهل بیتخطاب کرد و در حدی نبوده و نیستند که مسایل و واقعه عاشورا را به خوبی درک کرده باشند مطالبی را به صورت اشعار تحریف شده به شعر آورده اند که در نوحه ها و مرثیه ها خوانده می شود و متاسفانه بعضی ها این اشعار را آهنگ و ریتم ترانه های مستهجل قبل از انقلاب می خوانند و دسته جات موزیک در صف اول عزاداری ها می نوازند. مداحان ونوحه گران بیشتر به بعد عاطفی می پردازند و بعد ولایت به کلی فراموش شده است. درحالی که اصل، بعد ولایت و رهبری امام حسین (ع) است بطوری که از سوی شمر معلون برای حضرت عباس که امان نامه آمد تا از برادرش بگذرد و به دشمن بپیوندد،ولی حضرت عباس می گوید وای بر تو،من از امام و ولی خود بگذرم. اگر خوب به اظهارات حضرت عباس(ع) توجه شود می گوید آیا من از امام و ولی خود بگذرم، و نمی گوید از برادر خود بگذرم. و بدین وسیله می خواهد بر ولایت امام تکیه کند.
و لذا اطاعت ابوالفضل از ولایتامام حسین(ع) نه از روی جبر و تسلیم بوده و نه صرفاً از سر احساس تکلیف و نه از روی برادری، بلکه از روی عشق و ارادت به امامت و ولایت بود.
در این اواخر تمثالها و شمایل ائمه معصومین به صورت بنرها در مقابل حسینیه ها و مساجد نصب می شوند در حالی که هیچ پشتوانه و سند معتبری وجود ندارد که عکسی از این والامقامان بدست آمده باشدکه این تمثالها از روی عکسها کپی شده باشد.
از بدعت های دیگر متأسفانه مجالس خانمهاست که در سالهای اخیر بعضی از خانمها روضه سرایی و نوحه خوانی را با ریتم وآهنگ می خوانند که گاهاً با بلندگو به بیرون از مجالس هم پخش می شود و از همه بدتر اینکه شنیده شده از این مراسم فیلم گرفته و به خواص داده می شود. آیا این حرکت ها زینب گونه است؟
و از آنجائی که وحشت استکبار جهانی از این است که فرهنگ عاشورا در سایر ملتها رسوخ کند و از آنجائی که گسترش و پویایی فرهنگ نهضت عاشورا در جامعه،انقلاب را در مقابل توطئه ها و دسیسه های دشمنان بیمه کرده است.
و عاشورا فرهنگ خیزش مجاهدان و عرصه حفظ دین و مکتب انقلاب گردیده و نقش موثری در اتحاد و یکپارچگی ایجاد نموده است. دشمنان اسلام و نظام، نوحه ها و اشعاری برای دامن زدن به قومیت گرائی و اختلاف اندازی در اختیار بعضی از افراد جریان ساز قرار می دهند، بر مسئولین ذیربط است تا با نظارت دقیق و توجه کامل جلوی اینگونه اعمال ناپسند و بدعتها و تحریفات را بگیرند تا دشمنان اسلام نتوانند به اهداف شوم خود برسند.
انشاءالله
| نویسنده: سیدمحمدمسعود نقیب |
 |
عاشورا اگر چه یک روز و حتی کمتر ازآن، یک ظهر تا غروب بیشتر نبود. اما به تغبیر شاعر معاصر دکتر علی موسوی گرمارودیاین زمان کوتاه، کلاس فشرده تاریخ و منظومه بزرگ هستی است و در این کلاس فشرده تاریخ سراغ هر فصل و کرامت و هنر و معرفتی را می توان گرفت و جلوه های آن را در این منظومه بزرگ به تماشا نشست.
و اینچنین است که هر انسان آزاده ای کمال مطلوب خودرا در این منظومه بزرگ می تواند بیابد و در بین هنرمندان و خصوصاً شاعران نگاه ویژه ای به عاشورا و حماسه جاویدان حسینی داشته اند.
شاعران آذربایجانی نیز از اینقافله عقب نمانده و اشعار بسیار ناب و نغزی در شجاعتها و دلاوری ها و ذکر مصیبت های ائمه اطهار (ع) سروده اند که از این میان می توان به شعرایی مانند صراف ـ قمری ـ دلریش ـ صحاف ـ راجی ـ ذهنی ـ غمگین ـ هندی ـ حجةالاسلام نیر و سید حسین کهنمویی و استاد عابد اشاره کرد.
زائران قبر من این شام عبرتخانه است
مدفنم آباد و قصر دشمنم ویرانه است
من به دیوار خرابه می نهادمروی خویش
او چه مردی کز غرورو سلطنت دیوانه است
محو شد آثار او پایندهشد آثار من
ذلت او عزت من هر دو جاودانه است
( اشعار فوق از جمله آثار نغز استاد کهنمویی است که در کنار ضریح مقدس حضرت رقیه (س) حک شده است.)
سید محمد مسعود نقیب ازجمله نویسندگان و شاعران معاصر است که آثار قابل توجهی در منوگرافی و بیوگرافی آذربایجان به خصوص راجع به « محرم در آذربایجان » دارد. به پای صحبت های وی نشستیم تا در خصوص آداب و سنن عزاداری ماه محرم در آذربایجان اطلاعاتی کسب کنیم. که مشروح این گفتگو را به نظر خوانندگان گرامی میرسانیم.
****
* به نظر شما اولین مرثیه خوانان و نوحه گران برای حضرت اباعبدالله الحسین (ع) چه کسانی بوده اند و عزاداری ها به چه نحوی بوده است؟
قبل از تولد حضرت ابا عبدالله الحسین (ع)، پیامبر اکرم (ص) موضوع عاشورا و شهادت امام حسین را با یک بیان خاص مطرح کرده و گریه کرده بودند.
بعداز جریان عاشورا ــ اولین نوحه گران که برای حضرت امام حسین (ع) و شهیدان عاشورانوحه سرایی کردند حضرت زینب (س) و رباب مادر علی اصغر، ام البنین مادر حضرت ابوالفضل و حضرت سکینه بودند که در حین حرکت قافله اسرا در مسیر کربلا تا شام گریه می کردند و در جاهای لازم با سخنرانی هایشان به افشاگری می پرداختند.
حتی در این مسیر یک راهب مسیحی و حتی بعضی از کوفیان نیز نوحه گفته و عزاداری کردند. قبیله بنیاسد نیز در جریان دفن بدن های شهدا به نوحه خوانی پرداختند.
امام زین العابدین علیه السلام نیز تا آخرین لحظه حیاتشان هر وقت آب می نوشیدند نوحه سرایی و گریه می کردند.
بعد از این ایام بنی امیه به شدت نوحه گری و مرثیه خوانی و عزاداری برای شهدای کربلا را ممنوع کردند و عزاداری توسط شیعیان به صورت مخفی انجام می پذیرفت تادر سال 325 هجری قمری شخصی بنام معزالدوله از حکام آل بویه بعد از مسلط شدن به بغداد عاشورا را تعطیل عمومی اعلام کرد و مردم لباس عزا تن کرده و به صورت علنی به عزاداری پرداختند و از آن به بعد شیعیان در جای جای دنیا مخصوصاً در ایران که یک کشور شیعی است به عزاداری ماه محرم رونق دادند و به غیر از ایران عزاداری اهالی کرخو در افریقا به خصوص در مصر و بعضی جاهای دیگر انجام می گرفت.
در زمان متوکل خلیفه بغداد دوباره عزاداری ممنوع شد و به دستور وی متأسفانه قبر شریف حضرت اباعبدالله الحسین (ع) را به آب بستند تا اینکه در قرن ششم در نفر واعظ سنی مذهب بنام علی ابن حسین غزنوی حنفی و امیرعبادی روضه خوانی و مرثیه سرایی کردند.
تا در دوره ی صفویه، که رسماً اعلام کردند و دستور دادند که برایابا عبدالله الحسین عزاداری و نوحه سرایی با عظمتی ترتیب داده شود و از آن تاریخ بعضی از علم ها و کتل ها و بیرق های مخصوصی ساخته شده و از آنجائیکه صفویه ازآذربایجان به پا خاسته بود مراسم عزاداری در آذربایجان خصوصاً در تبریز و اردبیل شکوه خاصی داشت و از چند روز مانده به محرم، مردم با نصب پرچم های سیاه در سر منازل و محل کارشان و حسینیه ها و مساجد و تکیه ها و پوشیدن لباس سیاه و انداختن شال عزا به گردن خود به پیشواز ایام عزاداری اباعبدالله الحسین می رفتند. در دوره قاجار این عزاداری رونق به سزایی یافت به طوریکه در بعضی از منابع و مأخذ وجود دارد در سال 1269 قمری فقط در تهران به غیر از حسینیه ها و مساجد فقط 54 باب تکیه وجود داشت که تعداد این تکیه ها در کشور به 200 باب می رسیده است.که از آن موقع به بعد در جایایران اسلامی و شیعی این عزاداری ها متداول بوده است.
*آداب و سنن عزداری ماه محرم در آذربایجانشرقی چگونه است؟
آذربایجان از دیر باز خاستگاه شعرای اهل بیت (ع) و عاشوارا بوده و مخصوصاً تبریز که به شهر « ام الهیات » معروف است. در تبریز بیش از 1700 هیئت حسینی وجود دارد که در اصطلاح محلی با این هیأت ها «سیره» می گویند.
این هیأتها در طول هفته به یاد و نام حضرت ابا عبدالله الحسین(ع) و یاران و اصحاب آن حضرت برنامه های ختم قرآن ــ مرثیه خوانی ــ مصیبت سرایی و سینه زنی برگزار می کنند. مردم آذربایجان معمولاً از دو سه روز بعد از عید غدیر به استقبال ماه محرم رفته و بیرق های سیاه در سر مغازه ها و تیمچه ها و حجره ها نصب می کنند و مردم با پوشیدن لباس عزا به استقبال ماه محرم می روند. در اکثر خیابانها و کوچه ها و محلات، چادرها و خیمه های مخصوص نصب کرده و براساس سنت حسنه احسان و نذر،اطعام می دهند و در بعضی از تکابا اطعام دادن از محل موقوفه مخصوص عزاداری برایامام حسین شایان توجه است.
البته در پیشواز از محرم در سال های اخیر بدعتی ازسوی عده ای معاند برای لوث کردن و تحت شعاع قرار دادن عید سعید غدیر که عید امامت و ولایت است. سه چهار روز مانده به این عید سعید مثلاً به پیشواز از ماه محرم رفته و بزرگترین روزی را که عید امامت و ولایت است و باید جشن گرفت به ورطه فراموشی میسپارند.
از فرمایشات امام صادق علیه السلام است که فرمودند: «شیعتنا خلقوا منفاضل طیبتنتا: یفرحون فی فرحنا و یحرنون فی حزننا» در ایام شادی ما شاد و در ایام عزاداری ما غمگین باشید و لذا نباید کاری کرد که غدیر را که عاشورا تتمه و حاصل اینروز غدیر است به فراموشی سپرده شود.
بازار تبریزکانون عزاداری هاست، این بازاراز دهه اول تا 2 محرم حالت تعطیلی پیدا کرده و تیمچه های بازار که بالغ بر 60 تیمچه است سیاه پوش شده و در اکثر تیمچه ها بعد از احسان صبحانه هر روز چند روحانی بالایمنبر رفته و از فلسفه محرم و عاشورا و اهداف قیام ابا عبدالله الحسین سخن گفته و روضه خوانی و مرثیه سرایی می شود. محلات مختلف تبریز دارای پرچم های مخصوصی هستند که قدمت بعضی از این پرچم ها به 120 سال پیش می رسد.
در مراغه در محل دروازه این شهر توسط هیأت حسینی مراسم علم بندی برگزار می کنند و از پارچه های سبز، سرخ، سیاهعلم مخصوص را تزئین نموده و عزداری می کنند.
در هشتم محرم که به تاسوعای کوچک یا روز عباس معروف است دسته جات این شهر عباس گویان از خیابانها می گذرند و به حسینیه خود که رسیدند در آنجا بکار می گیرند. و نوحه سرایان معروف هر کدام نوحه میخوانند.
در این شهر همچنینی در روز عاشورا خیل عظیم جمعیت بعد از نماز صبح وقرائت زیارت عاشورا به یاد حضرت سیدالشهداء که مراسم حج را نیمه تمام گذاشت، یاحسین گویان تا مرکز شهر رفته و در آنجا بعد از سخنرانی های روحانیون به مرثیه خوانیو سینه زنی می پرداختند.
مراسم دیگری که در دو سه سال اخیر در بعضی از شهرهای آذربایجان شرقی و غربی مثل مراغه،تبریز و ارومیه به تبعیت از اردبیل رایج شده استمراسم طشت گذاری است، که از 22 تا 28 ذیحجه انجام می پذیرد.در این مراسم 10 الی 15طشت مسی را که در دور این طشت ها نوشته هایی از سخنان اباعبدالله الحسین (ع) و رجزهای یاران آن حضرت حک شده را پر آب می کند و در مقابل مسجد دور می گیرند و بچه های کم سن و سال با جامه های مخصوص به یاد تشنگان صحرای کربلا العطش گویان از داخل این طشت ها آب برمی دارند و از شهامت و شجاعت حضرت عباس اشعاری خوانده می شود و نوحه سرائی می کنند. با برنامه ریزی دقیق و با فرهنگ سازی قوی چنانچه این مراسم به سوی تحریفات نرود به صورت یک نماد تجسمی و ترسیمی قابل تأمل است.
البته اصل این مراسم در شهرستان اردبیل با ابهت بسیار بالا توسط دستجات محلات معروف در بیست و ششم یا بیست و هفتم ذیحجه انجام می گیرد.
این دستجات به طرف مسجد جامع این شهر حرکتمی کنند و در این مسجد توسط وعاظ و شاعران فلسفه قتل اباعبدالله الحسین و اهداف قیام عاشورا گفته می شود سپس ذکر مصیبت شده و مداحان معروف حد امکان و فرصت به نوحه سرایی می پردازند و بکا می گیرند. * نحوه عزاداری دسته ها در این منطقه به چه شیوه هایی است؟
در تبریز هر محله ای 4 الی 5 دسته عزاداری دارد که بعضیها در بازار و بعضی ها در محله خود و بعضی ها نیز در فضای باز خیابان های شهر حرکت کرده و به عزاداری می پردازند.
دسته عجم- سینه زنان و دسته زنجیر زنان و دسته پیوسته که هر یک از این دستجات به سبک خاص و اشعار مخصوصی عزاداری می کنند.
شاه حسین گویان که در اصطلاح محلی «شاخسی» معروف است یکی از دسته جات منحصر به فرد تبریز است که معمولاً 200 الی 1000 نفر با یک دست کمر همدیگر رابه نشانه وحدت گرفته و با مشت کردن و بالابردن دست دیگر بر علیه دشمن رجزخوانی می کنند و شعارهایی در آمادگی برای جانبازی و جان نثاری در راه حضرت امام حسین(ع) سرمی دهند.
تا پیش از یکی دو دهه قبل، مرسوم بود که دسته جات شاه حسین گویان بایک دست کمر یا دوش یکدیگر را گرفته و با دست دیگر قمه یا شمشیر برگرفته و با تکان دادن آن در بالای سر به نشانه آمادگی در جنگ با دشمنان اسلام رجزخوانی کرده و شعار می دادند که گاهاً نیز شمشیرها را بر سر خود می زدند، که با پیام شجاعانه مقام معظم رهبری خوشبختانه این امر منسوخ شد و شمشیر گرفتن موضوعیت ندارد.
از دیگر بدعت های وارده در بعضی از دسته جات شاخسی ، داشتن 72 عدد طبل که طبل ها از شماره 1 تا72 کوچک و کوچکتر می شوند.
طبل شماره 1 که به یاد حبیب بن مظاهر است با چرثقیلکوچکی حمل و حدود پنج الی 10 نفر به این طبل می کوبند و طبل آخری (هفتاد و دومین طبل) به یاد حضرت علی اصغر سرباز شش ماهه اباعبدالله الحسین توسط یک پسر پنج و شش ماهه نواخته می شود و معمولاً مراسم عزاداری این دسته جات شبها از ساعت 10 به بعد شروع می شود که تا پاسی از شب ادامه دارد. و باعث رنجش کودکان و پیران و مریض ها و ترافیک بسیار در خیابان می گردد و در این میان عزاداران خسته و کوفته بعد از نیمه شب بهمنزل خود بازمی گردند به دلیل کم خوابی نمی توانند نماز صبح را اقامه کنند و روسای هیئت ها بایستی به این موضوع که امام حسین برای نماز قیام کرد توجه خاصی داشته باشد.
روز و شب گر به حسین ابن علی گریه کنی شرطاول که دهد سود نماز است، نماز
دسته عربها
عرب ها در دو یا در یک دسته که لباسهایشان عیناً به مانندلباس عربهاست و از نوحه و شعر خاص استفاده می کنند و در مسیر مشخص شده حرکت می کنند و معمولاً به صورت سئوال و جواب شعار می گویند. یعنی بعد از خواندن بیت اول توسط دسته اول دسته دوم پاسخ شعر دسته اول را می دهند.
دسته سینه زنها
نوع حرکت و روش این دسته ها به مانند دسته عربهاست و اینها به آرامی به سینه می زنند و آهنگ اشعارشان متفاوت از عربهاست.
دسته زنجیرزنان
زنجیرزنان تبریز روش زنجیر زدنشان با نقاط دیگر ایران فرق می کند. در تبریز زنجیرزنان معمولاً سه نفره و به طور موازی در پشت سر هم ایستاده و با برداشتن سه قدم به جلو و سه قدم به عقب به حرکت ادامه می دهند و در هر قدم یک زنجیربه دوششان می زنند و با ریتم پاهایشان اشعار مخصوصی را می خوانند.
دسته پیوسته
که معمولاً از کمر هم می گیرند و به همدیگر می چسبند و به صورت دو بعدی حرکت می کنند و اشعارشان به صورت دیکلمه است و حالت بسیار پژمرده و یأس و افسرده حرکت می کنند و با حزن و اندوه بسیار عزاداری میکنند.
دسته عجم ها
از دسته جاتی که مختص به تبریز است و من نوع آن را در هیچ کجای ایران ندیده ام، دسته عجم هاست که معمولاً این دسته جات تعدادشان بیش از 200 نفر است. عزاداران این دسته ها که معمولاً از طبقات مرفه جامعه هستند، کت و شلوار و پیراهن و جوراب و کفش مشکی به تن کرده و با انداختن شال سیاه به گردن خود در حالی که دوش به دوش هم چسبیده اند با حرکت دستها به صورت پنج ضربی به ارامی سینه زنی نموده، اشعار خود را که معمولاً به فارسی و ترکی است می خوانند.
دسته های عجم در اربعین حسینی به صورت هیئت های عزاداری به جوار حضرت امام رضا(ع) می روند و مورد توجه مردم قرار می گیرند.
شبه خوانی
این نوع عزاداریها از نوع هنرهای تجسمی و ترسیمی و هنر تئاتر است که افراد بدون وجه اجتماعی در نقش ائمه و اصحابش ظاهر نشوند و در دیکلمه های خود بااشعار من درآوردی موجب هتک حرمت معصومین نگردند و واقعه عاشورا تحریف نشود در نوع خود جذاب است. * نحوه عزاداریها در تبریز در ایام تاسوعاو عاشورا چگونه است؟
همچنانکه قبلاً به آن شاره شد بازار تبریزهمواره و در تمام دوره ها کانون عزاداران تبریزی ها بوده و هست.
پنج روز ازهشتم تا 12 محرم بازار میزبان عزاداران دستجات مختلف می شوند،به این گونه که دستجات به ترتیب قرعه کشی از مقابل مسجد مقبره (مسجد معروف آیت الله شهید قاضی طباطبائی)حرکت کرده و در تیمچه مظفریه به اوج خود رسیده و خاتمه می یابد. در صبح عاشورا بعد از اقامه نماز و قرائت زیارت عاشورا از اکثر مناطق، محله ها و مساجد و تکیه ها و حسینیه ها، عزاداران با سبک های مختلف که قبلاً در مورد آنها گفته شد به سوی مصلی تبریز به گونه ای حرکت می کنند که ضمن عزاداری در خیابان های اصلی شهر یک ساعت به اذان ظهر در مقابل مصلی اجتماع کرده و به سخنرانی یکی از روحانیون شهر درخصوص فلسفه عاشورا و قیام اباعبدالله الحسین (ع) و ذکر مصیبت های ائمه اطهار(ع) (با توجه به اینکه یکی از اهداف مهم قیام حضرت امام حسین (ع) احیاء نماز و امر به معروف و نهی از منکر بوده است) نماز جماعت ظهر عاشورا به صورت دسته جمعی در مصلی و خیابان های منتهی به آن اقامه می شود که مخصوصاً در یکی دو سال اخیر این موضوع اهمیتو رونق خاصی در این شهر پیدا کرده است.
و از زمان گذشته روشن کردن شمع در شب عاشورا در مساجد محلات مختلف تبریز مرسوم بوده است که خوشبختانه امروزه مراسم خاصیبه جای شمع به یاد 72 تن از شهدای کربلا به 72 مسجد یا حسینه یا تکیه لامپ اهداء می شود. از تحریفات - بدعت ها- خرافات وارده درمراسم عزاداری ها برایمان بگوئید؟
آقای مایکل برانت مرد شماره یک سابق سازمان سیا مطرح کرده بود که اگر می خواهید با ایرانیان مبارزه کنید 2چیز را از دستآن ها بگیرید. یکی مراجع و مجتهدین و دیگری امام حسین را و برای تحقق این امر و بدبین کردن مردم مخصوصاً جوانان، تحریفات و بدعت ها و خرافات را با عناوین مختلف به دستگاه امام حسین و مراسم عزاداری ها وارد کرد.
اباعبدالله الحسین(ع) در آن ظهر عاشورا با ذات احدیت عشق بازی می کرده و همه چیز برای لقاءالله و برای وصل به ذات باری تعالی بوده ولی متاسفانه بعضی از شعرای نادان ان را با اشعار ضعیف خودشان تا سطح یک عشق مجازی پایین آورده اند.مگر می شود که در آن بحبوحه جنگ حضرت قاسم(ع) درفکر معشوق و ازدواج بوده باشد که اشعاری در خصوص حنابندان و نرسیدن دست قاسم به عروس خود سروده اند، در بعضی از اشعار آمده است که وجود مبارک حضرت اباعبدالله الحسین به اندازه ستارگان آسمان زخم وارد شده، کجا حضرت زینب معجرش را درید، کجا حضرت سکینه پیراهنش را پاره کرد.
بعضی ها که نمی شود به آنان شاعر اهل بیتخطاب کرد و در حدی نبوده و نیستند که مسایل و واقعه عاشورا را به خوبی درک کرده باشند مطالبی را به صورت اشعار تحریف شده به شعر آورده اند که در نوحه ها و مرثیه ها خوانده می شود و متاسفانه بعضی ها این اشعار را آهنگ و ریتم ترانه های مستهجل قبل از انقلاب می خوانند و دسته جات موزیک در صف اول عزاداری ها می نوازند. مداحان ونوحه گران بیشتر به بعد عاطفی می پردازند و بعد ولایت به کلی فراموش شده است. درحالی که اصل، بعد ولایت و رهبری امام حسین (ع) است بطوری که از سوی شمر معلون برای حضرت عباس که امان نامه آمد تا از برادرش بگذرد و به دشمن بپیوندد،ولی حضرت عباس می گوید وای بر تو،من از امام و ولی خود بگذرم. اگر خوب به اظهارات حضرت عباس(ع) توجه شود می گوید آیا من از امام و ولی خود بگذرم، و نمی گوید از برادر خود بگذرم. و بدین وسیله می خواهد بر ولایت امام تکیه کند.
و لذا اطاعت ابوالفضل از ولایتامام حسین(ع) نه از روی جبر و تسلیم بوده و نه صرفاً از سر احساس تکلیف و نه از روی برادری، بلکه از روی عشق و ارادت به امامت و ولایت بود.
در این اواخر تمثالها و شمایل ائمه معصومین به صورت بنرها در مقابل حسینیه ها و مساجد نصب می شوند در حالی که هیچ پشتوانه و سند معتبری وجود ندارد که عکسی از این والامقامان بدست آمده باشدکه این تمثالها از روی عکسها کپی شده باشد.
از بدعت های دیگر متأسفانه مجالس خانمهاست که در سالهای اخیر بعضی از خانمها روضه سرایی و نوحه خوانی را با ریتم وآهنگ می خوانند که گاهاً با بلندگو به بیرون از مجالس هم پخش می شود و از همه بدتر اینکه شنیده شده از این مراسم فیلم گرفته و به خواص داده می شود. آیا این حرکت ها زینب گونه است؟
و از آنجائی که وحشت استکبار جهانی از این است که فرهنگ عاشورا در سایر ملتها رسوخ کند و از آنجائی که گسترش و پویایی فرهنگ نهضت عاشورا در جامعه،انقلاب را در مقابل توطئه ها و دسیسه های دشمنان بیمه کرده است.
و عاشورا فرهنگ خیزش مجاهدان و عرصه حفظ دین و مکتب انقلاب گردیده و نقش موثری در اتحاد و یکپارچگی ایجاد نموده است. دشمنان اسلام و نظام، نوحه ها و اشعاری برای دامن زدن به قومیت گرائی و اختلاف اندازی در اختیار بعضی از افراد جریان ساز قرار می دهند، بر مسئولین ذیربط است تا با نظارت دقیق و توجه کامل جلوی اینگونه اعمال ناپسند و بدعتها و تحریفات را بگیرند تا دشمنان اسلام نتوانند به اهداف شوم خود برسند.
انشاءالله
اشتراک‌گذاری:لینک کوتاه: https://azarsh.hozehonari.ir/s/BPRVQF9
نظرات
در حال بارگذاری…
منبع: azarsh.hozehonari.ir